Samoa - Kiedy spojrzymy na mapę południowego Pacyfiku, pośrodku bezkresnego błękitu – niemal dokładnie w połowie drogi między oddalonymi o 4 200 kilometrów Hawajami a leżącą 2 900 kilometrów na południowy zachód Nową Zelandią – dostrzeżemy szmaragdowy łańcuch wysp wulkanicznych i koralowych. To archipelag Samoa, rozciągający się równoleżnikowo między 13° a 15° szerokości geograficznej południowej oraz 168° a 173° długości geograficznej zachodniej. Tutaj, w samym geometrycznym i duchowym centrum Trójkąta Polinezyjskiego, czas płynie w rytmie oceanicznego przyboju. Dla podróżnika szukającego świata nieskażonego masową komercją to miejsce absolutnie fundamentalne: kolebka kultury polinezyjskiej, w której starożytne tradycje nie są skansenem dla turystów, lecz żywym prawem regulującym każdy dzień.
1. Wyspy Żeglarzy i jedno plemię rozdzielone linią czasu
Dziś Samoa to jedno z najbardziej niezwykłych miejsc na politycznej mapie świata: jeden naród, połączony tym samym językiem, krwią i prastarym obyczajem, który pod koniec XIX wieku – na mocy kolonialnego Traktatu Berlińskiego z 1899 roku – został rozcięty granicą na dwa zupełnie odmienne byty państwowe. Zachodnią, lwią część archipelagu, obejmującą aż 93 procent całego lądu (2 842 km²) i zamieszkaną przez około 215 tysięcy ludzi, tworzy Niepodległe Państwo Samoa (Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa), znane do 1997 roku jako Samoa Zachodnie. To dumny pionier Pacyfiku, który już 1 stycznia 1962 roku, jako pierwszy kraj wyspiarski Polinezji, zrzucił zwierzchnictwo Nowej Zelandii i ogłosił pełną suwerenność ze stolicą w tętniącej życiem Apii na wyspie Upolu.
Paradoks dwóch braci: Dwa światy po obu stronach cieśniny
Wystarczy krótki przelot nad wodami oceanu na wschód, by znaleźć się na Samoa Amerykańskim – skrawku lądu o powierzchni zaledwie 199 km² (Wyspa Tutuila, Archipelag Manu'a i dwa atole), zamieszkanym przez 45 tysięcy osób wokół portu Pago Pago (z siedzibą władz w Fagatogo i Utulei). Jako nieinkorporowane i niezorganizowane terytorium USA rządzi się ono swoimi prawami: mieszkańcy posiadają unikalny status US Nationals – mają amerykańskie paszporty i prawo swobodnej pracy oraz osiedlania się w USA, choć mieszkając na wyspach, nie głosują w wyborach prezydenckich. Kontrast między obiema częściami archipelagu uderza od pierwszej chwili.
Niepodległe Państwo Samoa (Apia): Głową państwa jest wybierany wódz O le Ao o le Malo, płaci się w samoańskich tala (WST), jeździ lewą stroną drogi, a zegarki tykają w strefie UTC+13. Zamknięte sąsiadami państwo ma przy tym najmniejszą w Polinezji Wyłączną Strefę Ekonomiczną, liczącą zaledwie 120 000 km².
Samoa Amerykańskie (Pago Pago): Płaci się tu dolarami amerykańskimi (USD), po drogach krążą potężne amerykańskie pickupy jeżdżące po prawej stronie, a zegarki wskazują strefę UTC-11 – niemal całą dobę wcześniej niż w sąsiedniej Apii! Morskie terytorium (WSE) rozciąga się natomiast na gigantyczne 404 391 km² oceanu (ponad 3,3 razy więcej niż u zachodniego sąsiada).
Mimo tej politycznej, walutowej i kalendarzowej przepaści, dla samych mieszkańców granica jest jedynie sztuczną kreską na wodzie. Rodziny są rozrzucone po obu stronach cieśniny, a więzy krwi i wspólny kodeks kulturowy okazują się nieskończenie silniejsze niż paszporty wydawane w Waszyngtonie czy Apii.
2. Piekło pod dnem oceanu - Plama Gorąca, Rów Tonga i „Fosa Śmierci”
Aby zrozumieć dramatyczny krajobraz Samoa, trzeba zajrzeć tysiące metrów pod powierzchnię fal. Archipelag leży w miejscu, gdzie ścierają się dwie potężne siły geologiczne. Pierwszą z nich jest stacjonarny pióropusz gorącej materii płaszczowej – Plama Gorąca Samoa (Samoa Hotspot), nad którą Płyta Pacyficzna przesuwa się na zachód-północny zachód w tempie od 7 do 9 centymetrów rocznie. Według klasycznych podręczników geologii wyspy powinny stopniowo wygasać, ulegać erozji i starzeć się ku zachodowi. Tymczasem Samoa drwi sobie z teorii: współczesny wulkanizm drzemie tu zarówno na wschodnim krańcu łańcucha, jak i na najstarszej, zachodniej wyspie Savai'i!
Skąd bierze się ta niezwykła anomalia? Zaledwie 120–150 kilometrów na południe od Samoa przebiega północny narożnik Rowu Tonga, opadającego w Głębi Horyzontu na 10 882 metry pod poziom morza. W tym piekielnym węźle tektonicznym południowa część Płyty Pacyficznej nurkuje pod Płytę Indo-Australijską w najszybszym tempie na Ziemi (do 24 centymetrów rocznie!), podczas gdy część północna – dźwigająca na swoim grzbiecie Samoa – dosłownie wygina się i rozdziera (zjawisko slab tear and flexure). To gigantyczne naprężenie skorupy ziemskiej wyciska magmę z głębi płaszcza pod teoretycznie „starą” wyspą Savai'i, pokrywając jej grzbiet setkami młodych stożków żużlowych i rozległymi polami lawy.
Potęgę tych sił mieszkańcy Savai'i zobaczyli na własne oczy po erupcjach Mauga Afi (1760 r.) i Mauga Mu (1902 r.), gdy w sierpniu 1905 roku przebudził się krater Matavanu. Przez sześć nieprzerwanych lat, aż do 1911 roku, rzeki rozżarzonego bazaltu typu pahoehoe spływały dolinami ku morzu, pokrywając ponad 100 km² lądu i grzebiąc pięć wiosek (w tym Saleaula i Mauga) pod warstwą czarnych skał grubą na 120 metrów. Tam, gdzie rozpalona lawa wpadała z sykiem do laguny, kłęby pary przesłaniały słońce, a woda przy brzegu dosłownie wrzała. Do dziś na zastygłych polach Saleaula Lava Fields stoi niemy świadek tamtych dni: kamienne ruiny kościoła Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego, przez którego nawę przepłynęła rzeka lawy, zatrzymując się w niewytłumaczalny sposób tuż przed grobem młodej zakonnicy, córki wodza (tzw. Virgin's Grave).
Podwodny wulkan Vailulu'u: Narodziny wyspy i „Węgorzowe Miasto” - Czterdzieści pięć kilometrów na wschód od wyspy Ta'ū bije współczesne serce Plamy Gorąca – potężny podwodny stratowulkan Vailulu'u, wznoszący się z dna na głębokości 4 200 m do poziomu 590 m pod taflą oceanu. W latach 2001–2005 w jego kraterze o szerokości dwóch kilometrów wyrósł zupełnie nowy stożek nazwany Nafanua (na cześć samoańskiej bogini wojny), przyrastający w tempie kilkunastu centymetrów dziennie! Geolodzy nie mają wątpliwości: za kilkaset lub kilka tysięcy lat Nafanua przebije powierzchnię fal, stając się najmłodszą wyspą archipelagu. Dziś wokół krateru toksyczne kominy hydrotermalne wyrzucają kwaśną wodę pełną związków żelaza i manganu, tworząc zabójczą dla ryb „Fosę Śmierci” (Moat of Death), podczas gdy sam szczyt stożka – nazwany przez oceanografów Eel City – zamieszkują tysiące głębinowych węgorzy Dysomma brevirostre, polujących na krewetki w mętnej, gorącej wodzie.
3. Dzika dusza Savai'i, kaskady Upolu i zakazane wysepki cieśniny
Niepodległe Państwo Samoa to przede wszystkim dwie wielkie wyspy wulkaniczne – Savai'i oraz Upolu – które skupiają ponad 99 procent powierzchni kraju, otoczone ośmioma mniejszymi wysepkami (z których stale zamieszkane są tylko cztery).
Gdy przeprawiamy się promem z Mulifanua przez szeroką na 13 kilometrów Cieśninę Apolima na zachód, naszym oczom ukazuje się potężny, spowity chmurami masyw Savai'i, nazywanej w poetyckiej tradycji Salafai lub po prostu „Duszą Samoa”. Licząca 1 694 km² wyspa jest szóstym co do wielkości lądem całej Polinezji (ustępując jedynie dwóm głównym wyspom Nowej Zelandii oraz hawajskim Hawai'i, Maui i O'ahu). Choć stanowi aż 60 procent terytorium kraju, mieszka na niej niespełna co czwarty obywatel państwa (około 45 tysięcy ludzi). Dzięki temu Savai'i oparła się komercji, pozostając krainą dzikiej przyrody, surowych wybrzeży i najbardziej ortodoksyjnej, pierwotnej tradycji.
„Na wybrzeżu koło wioski Taga ocean dosłownie oddycha przez bazaltową skałę: fale wtłaczane pod ogromnym ciśnieniem w podwodne tunele lawowe Alofaaga Blowholes wystrzeliwują w niebo gejzery słonej wody wysokie na trzydzieści metrów, którym mieszkańcy rzucają łupiny kokosów, patrząc, jak żywioł wyrzuca je w chmury niczym kule armatnie”.
Wnętrze Savai'i to gigantyczny wulkan tarczowy, którego grzbiet wspina się na 1 858 m n.p.m. na szczycie Mauga Silisili – najwyższym punkcie całego archipelagu Samoa. Jego zbocza otula Central Savai'i Rainforest, największy zwarty las mglisty w Polinezji (ponad 727 km²), skrywający przeszło setkę uśpionych kraterów, głębokich wąwozów i prastare kopce ziemne, z których największy – piramidalna struktura Pulemelei Mound w plantacji Letolo – ma podstawę o wymiarach 65 na 60 metrów i wysokość 12 metrów, stanowiąc największą starożytną budowlę kamienną w Polinezji. Ponieważ północne i zachodnie stoki Savai'i pokrywają młode, porowate bazalty, deszczówka wsiąka tu błyskawicznie w głąb ziemi, by wypłynąć dopiero przy brzegu jako krystalicznie czyste podmorskie źródła słodkiej wody. Na wyspie można także zejść w mrok podziemnych korytarzy lawowych, takich jak jaskinia Krasnoludków (Paia Dwarfs Cave), czy przejść po zawieszonym w koronach drzew moście linowym w rezerwacie deszczowym Falealupo na samym zachodnim przylądku wyspy, gdzie niegdyś zachodziło ostatnie słońce na Ziemi.
Zupełnie inny charakter ma mniejsza, licząca 1 125 km² Wyspa Upolu, na której mieszka ponad 75 procent populacji kraju (około 165 tysięcy osób) i gdzie bije gospodarcze oraz polityczne serce państwa – stolica Apia. Zbudowana ze starszych, mniej przepuszczalnych bazaltów formacji Fagaloa sprzed 2–3 milionów lat, Upolu przecięta jest zielonym pasmem górskim ze szczytem Mount Fito (1 113 m n.p.m.) oraz ukrytym w dżungli kraterowym Jeziorem Lanoto'o, chronionym konwencją Ramsar i zasiedlonym przez zdziczałe złote rybki. Dzięki starszemu podłożu skalnemu woda nie ucieka tu pod ziemię, lecz tworzy gęstą sieć rzek spadających z gór spektakularnymi kaskadami: stumetrowym wodospadem Papapapaitai Falls, malowniczym Sopoaga, naturalnymi zjeżdżalniami skalnymi Papase'ea Sliding Rocks, kaskadami Togitogiga oraz 55-metrowym Fuipisia. Z kolei na południowym brzegu, w wiosce Lotofaga, natura stworzyła swój największy klejnot – To Sua Ocean Trench (dosłownie „Wielka Dziura”), czyli dwa gigantyczne, głębokie na 30 metrów zapadliska w stropie dawnych tuneli lawowych, otoczone bujnymi ogrodami, wypełnione szmaragdową wodą i połączone podwodnym korytarzem z otwartym Pacyfikiem. To tutaj, schodząc po stromej, drewnianej drabinie w głąb skalnej studni, pływa się w krystalicznej wodzie, która pulsuje delikatnie w rytm oceanicznych fal uderzających o klify kilkadziesiąt metrów dalej.
Świat bez aut i twierdza w kraterze: Manono oraz Apolima
Pomiędzy Upolu a Savai'i drzemią dwie niezwykłe wysepki strażnicze. Otoczona turkusową rafą Manono (3 km², 900 mieszkańców), leżąca 3,4 km od przylądka Mulifanua, to oaza absolutnej ciszy: obowiązuje tu całkowity zakaz posiadania samochodów oraz trzymania psów (aby nie zakłócały spokoju i nie goniły zwierząt gospodarskich), a jedyną drogą jest piaszczysta ścieżka biegnąca wśród palm, chlebowców i zadbanych wiosek, przy której leży historyczny Grób 99 Kamieni.
Tuż obok z fal wyrasta Apolima (1 km², 90 mieszkańców) – stromy na 165 m n.p.m. pierścień wygasłego tufowego krateru wulkanicznego. Do ukrytej w jego przypominającym miskę wnętrzu wioski Apolima Tai można dostać się wyłącznie małą łodzią, wpływając przy spokojnej fali przez wąską na zaledwie kilka metrów, zdradliwą szczelinę w pionowej skale od strony północnej. W czasach dawnych wojen plemiennych czyniło to z Apolimy niezdobytą naturalną fortecę.
4. Pionowe ściany Samoa Amerykańskiego i święte wyspy Manu'a
Kiedy przekraczamy granicę Samoa Amerykańskiego, krajobraz staje się jeszcze bardziej dramatyczny, poszarpany i surowy. Całe terytorium liczy zaledwie 199 km² lądu, rozrzuconego na pięć stromych wysp wulkanicznych oraz dwa odległe atole koralowe.
Główna wyspa, Tutuila (142,3 km², skupiająca 95 procent ludności terytorium), przypomina wąski na 2 do 9 kilometrów i długi na 33 kilometry grzbiet prehistorycznego smoka wyrastający niemal pionowo z ciemnego oceanu. Nad wyspą góruje szczyt Matafao Peak (653 m n.p.m.) oraz charakterystyczna, maczugowata góra Rainmaker Mountain (Pioa 523 m n.p.m.). To ona niczym kamienna ściana zatrzymuje wilgotne chmury pasatowe, sprawiając, że leżąca u jej stóp Zatoka Pago Pago otrzymuje ponad 5 000 mm deszczu rocznie.
Sama zatoka to dawny, zatopiony i rozcięty erozją krater olbrzymiego wulkanu, który wrzyna się tak głęboko w ląd, że niemal dzieli Tutuilę na pół. Osłonięta ze wszystkich stron wysokimi górami przed niszczycielską siłą tajfunów, stanowi jeden z najgłębszych i najbezpieczniejszych naturalnych portów całego Pacyfiku – i to właśnie dla tej strategicznej przystani węglowej pod koniec XIX wieku na wyspach pojawili się amerykańscy marynarze. Tuż u południowo-wschodniego brzegu Tutuili leży maleńka, tufowa wysepka Aunu'u (1,52 km², 400 mieszkańców), słynąca z bagiennego jeziora w kraterze, czerwonych ruchomych piasków Pala Lake, krateru Ma'ama'a Cove oraz rozległych tarasów uprawowych taro.
Sto dziesięć kilometrów na wschód od Tutuili leży Archipelag Manu'a – święta ziemia całej Polinezji, w mitologii uznawana za miejsce, w którym najwyższy bóg Tagaloa stworzył świat i pierwszych ludzi, oraz historyczna siedziba duchowego imperatora Tui Manu'a. Tworzą go bliźniacze wyspy Ofu (7,2 km²) i Olosega (5,1 km²) – będące resztkami jednej kaldery wulkanicznej, rozdzielone wąską na 137 metrów cieśniną Asaga, nad którą w 1970 roku przerzucono jednopasmowy most drogowy. Nad nieskazitelną, bezludną plażą Ofu i jedną z najzdrowszych, najbardziej odpornych na ocieplenie raf koralowych Ziemi wznoszą się ostre jak brzytwa, porośnięte dżunglą szczyty Piumafua (639 m) i Tumutumu (494 m). To właśnie na Manu'a w latach 20. XX wieku młoda amerykańska antropolożka Margaret Mead prowadziła badania do swojej słynnej, choć do dziś gorąco dyskutowanej książki Dojrzewanie na Samoa.
Trzecia wyspa grupy, Ta'ū (44,3 km²), to potężna kopuła wulkanu tarczowego zwieńczona najwyższym szczytem Samoa Amerykańskiego – Lata Mountain (966 m n.p.m., wg innych pomiarów 931 m), której południowy brzeg opada wprost w otchłań oceanu niemal pionowym urwiskiem o wysokości ponad 900 metrów – jednym z najwyższych klifów morskich naszej planety.
Na samych rubieżach terytorium leżą jeszcze dwa odcięte od świata koralowe królestwa:
Rose Atoll (Motu O Manu – „Wyspa Ptaków”): Położony 140 km na wschód od Ta'ū (zaledwie 0,21 km² lądu) to najbardziej wysunięty na południe skrawek Stanów Zjednoczonych. Jest to całkowicie niezamieszkany, ściśle chroniony rezerwat przyrody o unikalnej, różowej rafie zabarwionej przez glony wapienne Lithothamnion, będący domem dla 97 procent ptaków morskich regionu, olbrzymich przydaczni i zagrożonych zielonych żółwi.
Swains Island (Olohega 1,86 km²): Leżąca 350 km na północ wyspa jest geograficznie i kulturowo częścią łańcucha Tokelau, lecz od 1925 roku jest zarządzana administracyjnie z Pago Pago. To całkowicie zamknięty pierścień koralowy ze słonawym jeziorem pośrodku, który od połowy XIX wieku przez ponad sto lat funkcjonował jako prywatne lenno i plantacja kopry amerykańsko-samoańskiej rodziny Jenningsów.
5. Skrzydła nad Pacyfikiem - Od pól lawowych po astronautów Apollo
Na archipelagu oddalonym o tysiące mil morskich od kontynentów lotnictwo nie jest luksusem – to prawdziwy krwioobieg utrzymujący łączność ze światem oraz spajający wyspy obu części Samoa. Główną bramą wjazdową do Niepodległego Państwa Samoa jest Międzynarodowy Port Lotniczy Faleolo (kod IATA: APW, ICAO: NSFA), położony na północno-zachodnim wybrzeżu wyspy Upolu, około 35 kilometrów na zachód od stolicy Apii. Wyposażony w zmodernizowany terminal przypominający architekturą tradycyjne fale i potężny, trzykilometrowy pas startowy, bez trudu przyjmuje szerokokadłubowe odrzutowce dalekiego zasięgu, takie jak Boeing 777, Boeing 787 Dreamliner czy Airbus A330. To tutaj lądują maszyny Fiji Airways z Nadi i hawajskiego Honolulu, samoloty Air New Zealand z Auckland oraz rejsy Qantas i Virgin Australia z Brisbane i Sydney, a narodowy przewoźnik Samoa Airways (dawniej Polynesian Airlines) utrzymuje łączność regionalną z Tonga i Pago Pago.
Kosmiczna przystań na rafie: Lotnisko Pago Pago i program Apollo
Głównym oknem na świat dla Samoa Amerykańskiego jest Międzynarodowy Port Lotniczy Pago Pago (IATA: PPG, ICAO: NSTU) w dystrykcie Tafuna na Tutuili. Jego potężny pas startowy o długości 3 048 metrów (10 000 stóp) zbudowano w dużej mierze bezpośrednio na osuszonej rafie koralowej wychodzącej w ocean. Dzięki znakomitym parametrom technicznym w latach 1969–1971 lotnisko w Tafuna odegrało historyczną rolę w amerykańskim podboju Księżyca: to właśnie tutaj lądowały śmigłowce z lotniskowców US Navy ewakuujące astronautów misji Apollo 10, 12, 13, 14 oraz 17 tuż po wodowaniu ich kapsuł powrotnych na falach południowego Pacyfiku! Po dramatycznej misji Apollo 13 to właśnie na ziemi Samoa Amerykańskiego Jim Lovell, Jack Swigert i Fred Haise po raz pierwszy stanęli na twardym lądzie, witani wieńcami kwiatów i śpiewem mieszkańców. Dziś z tego samego pasa startują transoceaniczne odrzutowce Hawaiian Airlines do Honolulu, skąd podróżni przesiadają się na rejsy do kontynentalnych Stanów Zjednoczonych.
Codzienny ruch między obiema częściami archipelagu obsługuje jednak znacznie bardziej malowniczy port – miejskie lotnisko Fagali'i (IATA: FGI, ICAO: NSFI), ukryte zaledwie 5 kilometrów na wschód od centrum Apii. Jego krótki, 700-metrowy utwardzony pas startowy stworzony jest dla niezawodnych samolotów krótkiego startu i lądowania (STOL) – dwusilnikowych turbośmigłowców De Havilland Canada DHC-6 Twin Otter w barwach Samoa Airways oraz Talofa Airways. Choć port bywał w przeszłości zamykany ze względów bezpieczeństwa, po ponownym otwarciu dla ruchu międzynarodowego w maju 2023 roku znów pełni funkcję powietrznego mostu: lot z Apii do Pago Pago trwa zaledwie 30–35 minut, a maszyny kursują wahadłowo kilka razy dziennie, przeskakując przy okazji Międzynarodową Linię Zmiany Daty.
„Wylot z Apii w piątek rano i lądowanie w Pago Pago pół godziny później... w czwartek rano tego samego tygodnia – to codzienność pilotów obsługujących trzydziestominutowy most powietrzny nad cieśniną dzielącą oba państwa”.
Samolotem można dotrzeć także na pozostałe wyspy łańcucha. Na dzikiej Savai'i funkcjonują dwa lotniska: główny port Maota (IATA: MXS, ICAO: NSMA), położony na południowym wschodzie wyspy, 10 kilometrów od przystani promowej i miasteczka Salelologa (obsługujący loty krajowe z Upolu, czartery i transport medyczny), oraz północno-zachodnie lądowisko Asau (IATA: AAU, ICAO: NSAS), wybudowane niegdyś wprost na dawnych polach lawy dla potrzeb przemysłu drzewnego i turystyki. Z kolei we wschodniej grupie Manu'a na Samoa Amerykańskim małe samoloty z Pago Pago lądują na wyspie Ta'ū na pasie Fitiuta (IATA: FTU) oraz na karkołomnym, wciśniętym między ocean a klif pasie na wyspie Ofu (IATA: OFU).
6. Żywe skamieniałości, „kawior Pacyfiku” i psychologia izolacji
Klimat Samoa to wieczne, wilgotne lato równikowo-zwrotnikowe, kształtowane przez południowo-wschodnie pasaty i Południowopacyficzną Strefę Konwergencji (SPCZ). Na wybrzeżach termometry przez cały rok pokazują od 24°C do 31°C (średnio 26,5°C), choć wysoko w górach Savai'i (powyżej 1 500 m n.p.m.) noce potrafią być rześkie, z temperaturą spadającą do 8°C–12°C. Rok dzieli się tu na gorącą porę deszczową Vaipalolo (od listopada do kwietnia, przynoszącą 70 procent opadów, wilgotność powyżej 80 procent i ryzyko cyklonów) oraz porę suchą Vaito'elau (od maja do października). Górskie bariery wywołują silny efekt orograficzny: podczas gdy południowo-wschodnie stoki otrzymują od 3 500 do aż 6 000 mm deszczu rocznie, leżące w cieniu opadowym północno-zachodnie wybrzeża Faleolo i Asau notują 2 000–2 500 mm. Wody wokół wysp mają temperaturę 27°C–30,5°C, stanowiąc jaskrawy kontrast dla lodowatych wód antarktycznych (1,1°C–1,8°C) zalegających zaledwie 150 kilometrów dalej na dnie Rowu Tonga.
Izolacja oceaniczna sprawiła, że jedynymi rodzimymi ssakami lądowymi są trzy gatunki nietoperzy – dwa wielkie owocożerne latające lisy (Pteropus samoensis i Pteropus tonganus), szybujące majestatycznie w pełnym słońcu nad koronami drzew deszczowych, oraz maleńki owadożerny Emballonura semicaudata. W zamian lasy i rafy skrywają skarby ewolucji. W górskich ostępach żyje Manumea – gołąbek zębodzioby (Didunculus strigirostris), narodowy ptak Samoa i najbliższy współczesny krewny wymarłego dronta dodo z Mauritiusa, którego krytycznie zagrożona populacja liczy mniej niż 150–200 osobników! Towarzyszą mu endemiczny miodojad Ma'oma'o (Gymnomyza samoensis) i wachlarzówka samoańska. W wodach wyspy Ta'ū (w Valley of the Giants) rośnie natomiast Big Momma – największy znany pojedynczy koralowiec świata z gatunku Porites lutea, liczący ponad 530 lat, wysoki na 13 metrów i mający 41 metrów obwodu.
Raz lub dwa razy w roku – zawsze dokładnie siedem dni po pełni Księżyca w październiku lub listopadzie – na rafach dochodzi do niezwykłego spektaklu biologicznego: miliony wieloszczetów Palolo (Palola viridis) odrywają tylne części ciała wypełnione ikrą i mleczem, które o świcie wypływają na lagunę jako gęsta, zielono-niebieska, pachnąca morzem zawiesina. Połów tego „kawioru Pacyfiku” za pomocą sieci z gazy i wianków kwiatowych to na Samoa prawdziwe święto narodowe, a usmażony z cebulą lub zapieczony w liściach z mlekiem kokosowym palolo uchodzi za najwyższy rarytas.
Aby chronić te cuda, utworzono Park Narodowy O Le Pupu-Pu'e na Upolu (1978 r., pierwszy na południowym Pacyfiku, chroniący ekosystemy od Mt. Fito i jaskiń lawowych Pe'ape'a po klify wybrzeża), rezerwaty żółwi zielonych (Chelonia mydas) i szylkretowych (Eretmochelys imbricata) w Satoalepai i Auala, wschodnie lasy namorzynowe w Vaiusu i Sa'anapu oraz Park Narodowy Samoa Amerykańskiego – jedyny park narodowy USA na półkuli południowej, którego ziemię rząd federalny wydzierżawił od lokalnych rad wodzowskich na 50 lat.
Poza Trasą: Jak mieszkańcy Pacyfiku znoszą skrajną izolację? (Samoa a Tuvalu)
Życie tysiące kilometrów od kontynentów – zarówno na wulkanicznym, górzystym Samoa, jak i na jeszcze bardziej odciętych, płaskich atolach pokroju Tuvalu – wymaga niezwykłej odporności psychicznej. Kluczem do przetrwania jest tu całkowita nieobecność samotności w zachodnim rozumieniu. W kulturach polinezyjskich (czy to w samoańskim Fa'a Samoa, czy w tuvalskim duchu wspólnoty Fakatulou) jednostka nigdy nie zostaje sama – życie toczy się na zewnątrz, w otwartych pawilonach, a dzielenie się złowionymi rybami, deszczówką czy prądem z generatora jest bezwarunkowym odruchem.
Izolacja wykształciła też głęboki, stoicki spokój wobec „czekania”: gdy sztorm opóźnia statek zaopatrzeniowy lub samolot o kilka dni, nikt nie wpada we frustrację, akceptując rytm dyktowany przez ocean. Choć dziś internet satelitarny otwiera młodym okno na bogaty świat zewnętrzny (rodząc czasem bolesny kontrast materialny, a na niskich atolach takich jak Funafuti także egzystencjalny lęk przed zatopieniem ojczyzny przez rosnący ocean), to właśnie duma z własnej tożsamości, silne zakorzenienie w rodzie i poczucie bycia częścią nierozerwalnej wspólnoty chronią mieszkańców Pacyfiku przed poczuciem klaustrofobii na krańcu świata.
7. Gniew Pacyfiku: Podwójne wstrząsy, tsunami i czas tajfunu
Rajski krajobraz Samoa ma jednak swoje mroczne, groźne oblicze. Sąsiedztwo Rowu Tonga oraz położenie w korytarzu południowopacyficznych cyklonów sprawiają, że wyspy regularnie mierzą się z kataklizmami.
Największa tragedia sejsmiczna naszych czasów rozegrała się o świcie 29 września 2009 roku o godzinie 6:48 czasu lokalnego, 190 kilometrów na południe od Apii. Doszło wówczas do niezwykle rzadkiego w skali globu zjawiska podwójnego megawstrząsu (Doublet Earthquake) o łącznej magnitudzie 8.1 Mw: najpierw pękła wyginająca się Płyta Pacyficzna (uskok normalny o sile 8.1), co zaledwie kilkadziesiąt sekund później wyzwoliło drugie potężne trzęsienie (8.0 Mw) w strefie subdukcji pod Płytą Tongańską.
Ponieważ epicentrum leżało tuż obok wysp, fale tsunami uderzyły w brzegi Upolu, Tutuili oraz tongańskiej wyspy Niuatoputapu już po 10–15 minutach. W wąskich, lejkowatych zatokach – takich jak Pago Pago, Poloa i Amanave na Tutuili oraz Lalomanu, Saleapaga i Poutasi na południowo-wschodnim Upolu – spiętrzenie wody (run-up) sięgnęło od 9 do aż 14,5 metra nad poziom morza, wdzierając się kilometr w głąb lądu. Kataklizm pochłonął 192 życia (149 na Samoa, 34 na Samoa Amerykańskim i 9 na Tonga) i zmiótł z powierzchni ziemi całe wioski z kultową plażą Lalomanu na czele. Tysiące ludzi ocalało tylko dlatego, że pamiętając ustne przekazy przodków o dawnym wstrząsie z 26 czerwca 1917 roku (8.3–8.5 Mw, który wywołał 12-metrowe tsunami w Pago Pago i Lotofaga), natychmiast po odczuciu długiego drżenia ziemi i zauważeniu cofającego się z rafy morza rzucili się do ucieczki na strome zbocza wulkaniczne.
Równie bezlitosne bywają cyklony tropikalne. W lutym 1990 roku wyspy spustoszył cyklon Ofa (kategoria 4, wiatr 215 km/h, 7 ofiar), a w grudniu 1991 roku nadszedł jeszcze potężniejszy cyklon Val (kategoria 4/5). Przez cztery doby wiatr przekraczający 240 km/h mielił archipelag, niszcząc 90 procent upraw rolnych (w tym wiekowe plantacje kokosów i kakao), 80 procent sieci energetycznej i powodując straty przekraczające 500 milionów dolarów – ponad dwukrotność ówczesnego PKB kraju! Kolejne dekady przyniosły cyklony Heta (styczeń 2004 r.), Evan (grudzień 2012 r., który wywołał katastrofalną powódź rzeki Vaisigano w Apii, zabijając 14 osób i niszcząc elektrownie wodne) oraz Gita (luty 2018 r.).
W oku cyklonu: Jak mieszkańcy Samoa i atoli Tuvalu wspólnie przeżywają uderzenie żywiołu?
Gdy nadchodzi ostrzeżenie przed tajfunem lub potężnym sztormem, na wyspach Pacyfiku nikt nie zamyka się sam w czterech ścianach. Na Samoa tradycyjne domy fale są otwarte na przestrzał, dlatego wielopokoleniowe klany 'Aiga natychmiast gromadzą się razem w najmocniejszych, betonowych budynkach w wiosce – kościołach, szkołach lub domach wodzów – albo ewakuują się na wyżej położone stoki górskie.
Jeszcze bardziej dramatycznie wygląda ten czas na płaskich koralowych atolach, takich jak Tuvalu, gdzie najwyższy punkt lądu wznosi się zaledwie kilka metrów nad wodę i nie ma żadnych gór, w które można by uciec. Podczas uderzenia cyklonu lub ekstremalnych przypływów (tzw. King Tides) fale na wąskich na kilkaset metrów atolach potrafią dosłownie przelewać się przez cały ląd z otwartego oceanu do laguny (zjawisko washover), a słona woda wypycha powietrze spod porowatego koralowego gruntu na środku pasa startowego. W takich godzinach całe społeczności gromadzą się w fizycznym ścisku w nielicznych żelbetowych schronach i kościołach. Czas wycia wiatru i łomotu fal upływa na wspólnym czuwaniu, tuleniu dzieci, dzieleniu się zgromadzoną wodą i jedzeniem, a przede wszystkim na wielogłosowym śpiewie hymnicznym i żarliwej modlitwie, w której starszyzna daje młodszym oparcie psychiczne. A gdy tylko wiatr cichnie, rady wodzów (Fono) natychmiast wyprowadzają całą społeczność z maczetami i piłami do solidarnej naprawy dachów, udrożnienia dróg i oczyszczenia ogrodów – bo na Pacyfiku żywioł nie dzieli ludzi, lecz spawa ich w jedną nierozerwalną całość.
8. Trzy tysiące lat historii i dzień, który wykreślono z kalendarza
Ludzka historia Samoa sięga głębiej niż dzieje większości państw świata. W lagunie przy przystani promowej w Mulifanua na zachodnim Upolu, dwa metry pod powierzchnią wody (gdzie brzeg zapadł się wskutek ruchów tektonicznych), archeolodzy odkryli tysiące fragmentów misternie zdobionej, stemplowanej ceramiki kultury Lapita, datowanych metodą radiowęglową na 1000–800 rok p.n.e. To właśnie tutaj oraz na sąsiednim Tonga, w tysiącletniej izolacji (tzw. Long Pause), z kultury starożytnych żeglarzy austronezyjskich wykształcił się prajęzyk polinezyjski i klasyczna kultura polinezyjska, z której kilkaset lat później wyruszyły wielkie wyprawy zasiedlające Markizy, Tahiti, Hawaje, Wyspę Wielkanocną (Rapa Nui) i Nową Zelandię.
Przez stulecia duchową zwierzchność nad regionem sprawował święty władca Tu'i Manu'a z wyspy Ta'ū, a między X a XIII wiekiem zachodnie wyspy znalazły się pod panowaniem potężnego morskiego Imperium Tu'i Tonga. Kiedy bracia Tuna i Fata poprowadzili Samoańczyków do zwycięskiego powstania i przegnali najeźdźców do morza, ustępujący władca Tonga wypowiedział z pokładu łodzi słowa podziwu: „Malie toa, malie tau!” („Waleczny wojowniku, dzielnie walczyłeś!”), które dały początek jednemu z czterech najwyższych tytułów wodzowskich kraju – Malietoa.
W drugiej połowie XIX wieku strategiczne porty w Apii i Pago Pago stały się areną zaciętej rywalizacji trzech mocarstw kolonialnych: Niemiec, USA i Wielkiej Brytanii, które zbroiły zwaśnione frakcje wodzowskie. W marcu 1889 roku napięcie sięgnęło zenitu, gdy w ciasnej zatoce Apia naprzeciw siebie stanęło sześć okrętów wojennych (trzy amerykańskie i trzy niemieckie) z wycelowanymi działami, gotowych do bitwy mogącej wywołać wojnę światową. Wówczas do historii wkroczyła natura: 15 marca nadszedł potężny cyklon z Apii, który zatopił lub cisnął na koralową rafę wszystkie sześć jednostek (zginęło ponad 140 marynarzy niemieckich i amerykańskich, których z narażeniem życia ratowali z kipieli samoańscy wojownicy; ocalał jedynie brytyjski krążownik HMS Calliope, któremu dzięki mocnym maszynom parowym udało się z prędkością jednego węzła wyjść pod wiatr na pełne morze).
Właśnie w tych burzliwych latach (1889–1894) w posiadłości Vailima na zboczach góry Vaea nad Apią zamieszkał szkocki pisarz Robert Louis Stevenson, autor Wyspy skarbów i Doktora Jekylla i pana Hyde'a. Pokochany przez mieszkańców jako Tusitala („Opowiadacz Historii”), uczył się języka samoańskiego, szanował lokalny protokół i żarliwie bronił praw wyspiarzy w listach do londyńskiego The Times. Po jego nagłej śmierci na wylew w grudniu 1894 roku, uwolnieni dzięki jego wstawiennictwu wodzowie i mieszkańcy w ciągu jednej nocy wyrąbali maczetami w gęstej dżungli stromą „Drogę Kochających Serc” (Ala o le Alofa) na szczyt góry Vaea, gdzie pisarz spoczął z widokiem na ocean, pod wykutym w kamieniu własnym epitafium: „Tu spoczął tam, gdzie pragnął spocząć; żeglarz wrócił do domu z morza, a myśliwy wrócił ze wzgórz”.
Po kolonialnym podziale wysp w 1899 roku zachodnią część przejęło Cesarstwo Niemieckie (1900–1914) pod rządami gubernatora Wilhelma Solfa, zakładając wielkie plantacje kokosowe i kakaowe. Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 roku, bez jednego wystrzału wyspy zajęły wojska Nowej Zelandii. 7 listopada 1918 roku nowozelandzka administracja wojskowa popełniła tragiczny, niewybaczalny błąd, wpuszczając do portu w Apii bez kwarantanny parowiec SS Talune z Auckland z pasażerami chorymi na grypę hiszpankę. Epidemia zdziesiątkowała wyspy w ciągu kilku tygodni, zabijając 22 procent populacji Samoa Zachodniego (ponad 8 500 osób, w tym większość starszyzny i wodzów), podczas gdy na sąsiednim Samoa Amerykańskim – dzięki bezwzględnej blokadzie morskiej zarządzonej przez gubernatora Johna Martina Poyera – nie zmarł ani jeden człowiek!
Z tego bólu i upokorzenia narodził się pokojowy ruch niepodległościowy Mau pod hasłem Samoa mo Samoa („Samoa dla Samoańczyków”). Choć w „Czarną Sobotę” 28 grudnia 1929 roku nowozelandzka policja otworzyła ogień z karabinów maszynowych do pokojowego marszu w Apii, zabijając wysokiego wodza Tupua Tamasese Lealofi III (który umierając, błagał swój lud o zachowanie pokoju i nierobienie odwetu), niezłomny opór cywilny doprowadził kraj do pełnej niepodległości w 1962 roku.
Dwie odważne reformy XXI wieku - Skok przez drogę i przez kalendarz
W XXI wieku Niepodległe Państwo Samoa pod rządami wieloletniego premiera Tuila'epa Sa'ilele Malielegaoi ponownie zadziwiło świat dwiema śmiałymi decyzjami geopolitycznymi, którymi odwróciło się od dawnej orientacji amerykańskiej ku bliższym gospodarczo Australii i Nowej Zelandii: 7 września 2009 roku (godz. 06:00): W jednej chwili, po sygnale radiowym i narodowej modlitwie, cały kraj zmienił ruch drogowy z prawostronnego na lewostronny. Samoa stało się pierwszym państwem na świecie od blisko 40 lat, które przeprowadziło taką operację, otwierając rynek na tani import używanych samochodów z kierownicą po prawej stronie przesyłanych przez diasporę z Nowej Zelandii, Australii oraz z Japonii. 29 → 31 grudnia 2011 roku: Przez ponad sto lat (od 1892 roku, gdy amerykańskich kupców przekonano do zmiany daty pod handel z Kalifornią) Samoa było jednym z ostatnich miejsc na Ziemi witających nowy dzień, przez co traciło dwa dni robocze w tygodniu w kontaktach z Sydney i Auckland (gdy w Apii był piątek, w Nowej Zelandii była już sobota). Z końcem czwartku 29 grudnia 2011 roku Samoa (wraz z Tokelau) przesunęło zegary o 24 godziny do przodu, przeskoczyło na zachodnią stronę Międzynarodowej Linii Zmiany Daty (z UTC-11 na UTC+13) i obudziło się bezpośrednio w sobotę 31 grudnia – całkowicie wykreślając z historii i kalendarza piątek 30 grudnia 2011 roku!
9. Święty kodeks Fa'a Samoa - Wodzowie Matai, domy bez ścian i tatuaż
Niezależnie od tego, czy jesteśmy w Apii, czy w Pago Pago, prawdziwym prawem rządzącym archipelagiem jest Fa'a Samoa – „Samoański Sposób Życia”, liczący trzy tysiące lat kodeks honorowy, społeczny i obyczajowy. Ten jeden z najlepiej zachowanych systemów tradycyjnych na Pacyfiku spoczywa na trzech nienaruszalnych filarach: wielopokoleniowym rodzie ('Aiga), systemie wodzowskim (Fa'amatai) oraz Kościele chrześcijańskim (Lotu).
Rodzina 'Aiga obejmuje wszystkich krewnych połączonych krwią, małżeństwem i adopcją, a na jej czele stoi wybierany przez konsensus (na podstawie zasług, mądrości i służby dla klanu, zgodnie z powiedzeniem „O le ala i le pule o le tautua” – „Drogą do władzy jest służba”) wódz noszący tytuł Matai. Wodzowie dzielą się na dwie ściśle komplementarne role: Ali'i: Wodzowie wysocy (arystokracja), uosabiający szlachectwo, spokój, najwyższą godność rodu i ostateczny głos decyzyjny. Tulafale: Wodzowie-oratorzy („mówcy”), będący wykonawcami woli Ali'i, mistrzami retoryki, dyplomatami i żywymi strażnikami ustnych genealogii (fa'alupega), którzy prowadzą ceremonie i debaty z długą drewnianą laską to'oto'o w dłoni i ceremonialnym kropidłem z włókna kokosowego fue przerzuconym przez ramię.
Każda z ponad 360 wiosek (nu'u) stanowi autonomiczną mikrowspólnotę rządzoną przez radę wodzów Fono, mającą realne prawo nakładania grzywien (np. w postaci świń, kartonów konserw i tradycyjnych mat 'ie toga), rozstrzygania sporów, a w skrajnych przypadkach nawet wygnania niesfornego mieszkańca z wioski. Co więcej, ustrój polityczny Niepodległego Samoa w unikalny na skalę światową sposób splata brytyjski parlamentaryzm westminsterski z tradycją polinezyjską: choć głosować w wyborach powszechnych może każdy obywatel powyżej 21. roku życia, to bierne prawo wyborcze i prawo zasiadania w 51-osobowym parlamencie (Fono Aoao Faitulafono) przysługuje konstytucyjnie wyłącznie osobom posiadającym tytuł wodzowski Matai!
Fundamentem tej niezależności i dumy jest ziemia: aż 81 procent gruntów w Niepodległym Samoa oraz ponad 90 procent na Samoa Amerykańskim stanowi nienaruszalną ziemię zwyczajową (Customary Land), należącą zbiorowo do rodów 'Aiga, której konstytucyjnie nie wolno sprzedać obcokrajowcom ani zastawić w banku. Dzięki temu na Samoa nie ma bezdomności ani wywłaszczania mieszkańców przez międzynarodowe sieci hotelowe – każdy członek rodu ma niezbywalne prawo do dachu nad głową i kawałka ziemi uprawnej.
Samoańska otwartość i przejrzystość życia społecznego odbija się w genialnej architekturze tradycyjnych domów spotkań Fale tele. Mają one owalny lub okrągły rzut, podmurówkę z kamieni wulkanicznych i wysoki, kopulasty dach o konstrukcji przypominającej odwrócony kadłub łodzi, wsparty na potężnych słupach z drzewa chlebowego lub twardego jak żelazo drewna ifilele. Cała konstrukcja wiązana jest bez użycia ani jednego gwoździa kilometrami ręcznie plecionego sznura z włókna kokosowego 'afa (sennit), tworzącego pod sklepieniem geometryczne ornamenty. Co najważniejsze – domy te są całkowicie pozbawione ścian zewnętrznych! Zapewnia to idealną cyrkulację morskiej bryzy w tropikalnym upale i sprawia, że życie rodziny toczy się na oczach całej wioski. Jedynie podczas zacinającej ulewy lub na noc opuszcza się między kolumnami plecione z liści palmowych rolety pola.
W tym głęboko religijnym kraju (98 procent chrześcijan: kongregacjonaliści wywodzący się z Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego LMS, katolicy, metodyści i mormoni; oficjalne motto w herbie głosi Fa'avae i le Atua Samoa – „Samoa jest zbudowane na Bogu”) codziennie o zmierzchu, około godziny 18:00, w każdej wiosce rozbrzmiewa dzwon, uderzenie w wydrążony pień pate lub dźwięk muszli trytona oznaczający Sa – kilkunastominutową godzinę świętej ciszy i wieczornej modlitwy rodzinnej. W tym czasie w wioskach zamiera wszelka praca, cichną rozmowy, a przechodzień lub podróżny zatrzymuje się z szacunkiem, dopóki drugi sygnał nie odwoła modlitwy. Z kolei w niedzielę całe Samoa ubiera się w nieskazitelną biel (Puletasi u kobiet i Ie Faitaga – eleganckie męskie spódnice z kieszeniami – u mężczyzn), kościoły rozbrzmiewają potężnym śpiewem chóralnym, a po nabożeństwie rodziny zasiadają do uroczystego niedzielnego obiadu To'ona'i.
Żywa tradycja - Święty tatuaż Tatau, trzecia płeć Fa'afafine, piec Umu i taniec ognia
Święty tatuaż Tatau - Samo europejskie słowo „tatuaż” (tattoo), przywiezione do Europy przez kapitana Jamesa Cooka, wywodzi się wprost z polinezyjskiego słowa tatau. Na Samoa sztuka ręcznego wykuwania wzorów pod skórą za pomocą kościanych grzebieni z kłów dzika (au) pobijanych drewnianym młoteczkiem (sausau) przez dziedzicznego mistrza Tufuga ta tatau nigdy nie uległa zapomnieniu, nawet pod presją XIX-wiecznych misjonarzy. Tradycyjny męski tatuaż Pe'a pokrywa gęstym, czarnym ornamentem geometrycznym ciało od pasa i żeber aż pod same kolana. Jego wykuwanie trwa od kilku do kilkunastu dni w ogromnym bólu i stanowi najwyższy rytuał przejścia oraz dowód odwagi: przerwanie rytuału w połowie uznawane jest za niewymazywalną hańbę dla mężczyzny i całego jego rodu 'Aiga. Kobiecym odpowiednikiem jest subtelniejszy, koronkowy tatuaż Malu, zdobiący uda oraz zgięcia kolan.
Fa'afafine – szanowana trzecia płeć. Integralną, powszechnie akceptowaną i obdarzaną szacunkiem częścią rodziny 'Aiga oraz społeczeństwa są Fa'afafine (dosłownie „na sposób kobiety”) – zakorzeniona od wieków w kulturze Polinezji trzecia płeć społeczna. Są to biologiczni mężczyźni, którzy od dzieciństwa wykazują kobiecą ekspresję i przyjmują w rodzinie tradycyjne role opiekuńcze, wychowawcze i artystyczne, słynąc z niezwykłej pracowitości, oddania rodzicom i dziadkom, a współcześnie także z sukcesów w edukacji, kulturze, hotelarstwie i organizacjach społecznych.
Ceremonia 'Ava i ziemny piec Umu: Każde ważne zgromadzenie wodzów, powitanie dostojnych gości lub nadanie tytułu otwiera niezwykle sformalizowana ceremonia picia napoju 'Ava (znanego na Pacyfiku jako kava, przyrządzanego ze sproszkowanego korzenia pieprzu metystynowego Piper methysticum mieszanego z wodą w wielkiej drewnianej misie na wielu nóżkach tanoa). Lekko cierpki, wywołujący delikatne drętwienie ust i stan głębokiego spokoju napój podawany jest z polerowanej łupiny kokosa w ściśle określonej hierarchii wodzowskiej. Po ceremonii następuje uczta przygotowana przez młodych mężczyzn (Aumaga) w ziemnym piecu Umu: na ułożonych na ziemi i rozgrzanych do czerwoności kamieniach wulkanicznych, przykrytych warstwami liści bananowca i drzewa chlebowego, przez kilka godzin pieką się bulwy taro, gigantyczne odmiany ta'amu, owoce chlebowca (ulu), świeże ryby rafowe, prosięta, marynowana w cytrusach i mleku kokosowym surowa ryba oka oraz największy przysmak wysp – palusami (lu'au), czyli młode, delikatne liście taro zapiekane z gęstym, świeżo wyciśniętym mlekiem kokosowym i cebulą w łupinach z liści chlebowca.
Taniec ognia i duma rugby. Wieczorami plaże rozświetla karkołomny taniec z płonącymi maczugami zakończonymi ostrymi hakami i nożami – Siva Afi (wywodzący się z dawnego tańca wojennego z maczugą Nifo Oti), podczas gdy kobiety wykonują pełen gracji, hipnotyzujący taniec dłoni Siva (a najwyżej urodzone panny rodu, Taupou, tańczą finałowy Taualuga). Współczesnym ujściem wojowniczego ducha wyspiarzy jest natomiast rugby – narodowa duma Manu Samoa, której zawodnicy przed każdym meczem wykonują groźny taniec wojenny Siva Tau, potrafiąc wygrywać z największymi potęgami globu mimo faktu, że cały kraj liczy mniej mieszkańców niż jedna dzielnica Londynu czy Sydney. Na samych wyspach niemal w każdej wiosce rozgrywa się też Kilikiti – żywiołową, samoańską odmianę krykieta, w której używa się trójgraniastych drewnianych kijów owiniętych sznurem kokosowym, a w grze bierze udział jednocześnie cała wioska przy akompaniamencie gwizdków, bębnów i tańców.
10. Gospodarka między diasporą a tuńczykiem i walka o dno oceanu
Choć obie części archipelagu wyrastają z tego samego wulkanicznego grzbietu, ich współczesne gospodarki opierają się na zupełnie innych mechanizmach finansowych.
W Niepodległym Państwie Samoa pierwszym i najważniejszym filarem finansowym są przekazy pieniężne od diaspory (remittances). Poza granicami kraju – głównie w Nowej Zelandii (gdzie Auckland bywa nazywane największym polinezyjskim miastem świata), Australii i Stanach Zjednoczonych – mieszka dziś ponad 400 tysięcy Samoańczyków, czyli niemal dwukrotnie więcej niż na samych wyspach! Pamiętając o więzach krwi i obowiązkach wobec rodziny (Fa'alavelave – wsparcie rodu podczas ślubów, pogrzebów, budowy kościołów i nadawania tytułów Matai), co miesiąc przesyłają oni swoim krewnym 'Aiga środki generujące od 20 do aż 28 procent PKB państwa.
Drugim filarem (około 25 procent PKB) jest zrównoważona ekoturystyka: zamiast betonowych megahoteli należących do zagranicznych korporacji, brzegi Upolu i Savai'i zdobią należące do lokalnych rodzin ośrodki plażowych domków Beach Fales – prostych, otwartych na bryzę drewnianych pawilonów z palmowym dachem, materacem, moskitierą i domowym wyżywieniem, dzięki którym pieniądze turystów trafiają bezpośrednio do kieszeni mieszkańców wiosek.
Trzecią nogą gospodarki (około 12 procent PKB) jest rolnictwo i rybołówstwo: uprawa nowych, odpornych odmian taro (odbudowana po niszczycielskiej zarazie liści Phytophthora colocasiae z 1993 roku, która zmiotła dawne plantacje), tłoczenie dziewiczego oleju kokosowego, eksport leczniczego soku z owoców noni (Morinda citrifolia) do Azji i USA, uprawa szlachetnego, aromatycznego kakao odmiany Trinitario (Koko Samoa, z którego przyrządza się gęsty, gorący napój czekoladowy z prażonych i tłuczonych w moździerzu ziaren) oraz połowy tuńczyka białego (albacore) i żółtopłetwego.
Zupełnie inaczej bije puls gospodarczy Samoa Amerykańskiego, zasłużenie nazywanego „Światową Stolicą Tuńczyka”. Oprócz dotacji i transferów federalnych z Waszyngtonu cały byt terytorium opiera się na przemyśle przetwórstwa rybnego w głębokiej zatoce Pago Pago. Działająca tam gigantyczna fabryka konserw StarKist Samoa to jeden z największych tego typu zakładów na Ziemi – zatrudnia tysiące robotników (w ogromnej większości przyjeżdżających do pracy na specjalnych wizach z uboższego, niepodległego Samoa) i odpowiada za ponad 90 procent eksportu terytorium, zaopatrując kilkanaście procent całego rynku konserw tuńczykowych w Stanach Zjednoczonych.
Głos Pacyfiku - Ocean to życie, nie kopalnia
Choć młode bazalty i rafy koralowe na lądzie nie kryją żadnych złóż metali ciężkich, złota, ropy naftowej ani gazu ziemnego (dając w zamian bogactwo kruszyw wulkanicznych oraz ogromny, systematycznie rozwijany potencjał czystej energii wodnej na rzekach Upolu, a także słonecznej i geotermalnej na Savai'i), prawdziwy skarb geologiczny drzemie na dnie oceanu. W rozległej strefie morskiej wokół podwodnych gór łańcucha Vailulu'u i atolu Rose spoczywają grube skorupy żelazowo-manganowe bogate w kobalt, nikiel, miedź, platynę i pierwiastki ziem rzadkich (REE), a wokół kominów hydrotermalnych – cenne siarczki polimetaliczne.
W obliczu rosnącego apetytu światowych korporacji wydobywczych na podwodną eksploatację minerałów potrzebnych do produkcji baterii, rząd Niepodległego Państwa Samoa – podobnie jak władze lokalne w Pago Pago oraz sąsiednie Fidżi, Palau i Tuvalu – zajął jednoznaczne, odważne stanowisko. Archipelag oficjalnie popiera międzynarodowe moratorium na górnictwo głębinowe (Deep-Sea Mining), przypominając światu na szczytach klimatycznych i oceanicznych, że dla narodów Polinezji czysty, nienaruszony ocean, tętniące życiem rafy i zdrowe stada wędrownego tuńczyka są wartością nieskończenie cenniejszą niż jakikolwiek kruszec wydarty z mroków oceanicznego dna.
Praktyczny przewodnik Poza Trasą Adventure - Kodeks podróżnika na Samoa
Wyprawa na Samoa – zwłaszcza poza główny szlak Upolu, w głąb wiosek na Savai'i, Manono czy wysp Manu'a – wymaga zrozumienia i uszanowania lokalnego protokołu Fa'a Samoa. Tam, gdzie kończą się asfaltowe drogi, a zaczynają ziemie klanowe 'Aiga, podróżnik przestaje być anonimowym klientem, a staje się gościem konkretnej wspólnoty:
Szacunek dla godziny Sa i niedzieli - Kiedy o zmierzchu (między 18:00 a 19:00) w wiosce rozlega się dźwięk dzwonu lub muszli rozpoczynający modlitwę Sa, nie należy przechodzić przez teren wioski, fotografować ani hałasować. Jeśli jedziesz samochodem przez osadę, zwolnij lub zatrzymaj się na poboczu na kilkanaście minut, aż wybrzmi sygnał kończący ciszę. W niedzielę większość sklepów, targowisk i atrakcji jest zamknięta, a w tradycyjnych wioskach nie wypada pływać w skąpych strojach kąpielowych ani wykonywać głośnych aktywności.
Etykieta w tradycyjnym domu Fale: Wchodząc do otwartego pawilonu fale, zawsze zdejmujemy buty. Nigdy nie należy stać, gdy starszyzna i wodzowie Matai siedzą na matach. Siedząc na podłodze, należy skrzyżować nogi po turecku lub schować stopy pod siebie i przykryć je chustą lava-lava – wyciąganie wyprostowanych nóg z podeszwami skierowanymi w stronę innych osób lub centralnych słupów domu jest uznawane za poważny nietakt (wypowiedzenie słów „Tulou” – „przepraszam za naruszenie przestrzeni” – przy przechodzeniu przed siedzącymi ludźmi otwiera każde serce).
Ubiór na terenie wiosek: Poza zamkniętymi resortami turystycznymi na Samoa obowiązuje skromny strój. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni powinni mieć zakryte ramiona i kolana podczas spacerów przez wioski, a nawet podczas kąpieli na wiejskich plażach (najlepszym i najwygodniejszym rozwiązaniem jest kupno na targu Fugalei w Apii tradycyjnej chusty lava-lava, którą wiąże się wokół bioder i w której można również pływać).
Opłaty zwyczajowe (Customary Fees): Ponieważ ponad 80–90 procent lądu należy do wielopokoleniowych rodów 'Aiga, niemal każdy wodospad, krater, punkt widokowy, jaskinia czy dzika plaża znajduje się na terenie konkretnej wioski. Niewielka opłata wstępu (zwykle od 5 do 20 tala za osobę) pobierana w drewnianej budce przy ścieżce nie jest „naciąganiem turystów”, lecz tradycyjną formą podziękowania rodowi za zgodę na wejście na jego ziemię i bezpośrednim wsparciem budżetu wioski na utrzymanie szkoły, kościoła czy czystości wybrzeża.
Samoa to miejsce, które uczy pokory wobec potęgi Pacyfiku i przypomina o tym, co cywilizacja zachodnia dawno zgubiła w pośpiechu: że największym bogactwem człowieka nie jest stan konta, lecz zakorzenienie we wspólnocie, szacunek dla przodków i umiejętność dzielenia się tym, co daje ocean i wulkaniczna ziemia.
A teraz najlepsza wiadomość – wszystkie te miejsca zobaczysz, jeśli pojedziesz do Samoa z Poza Trasą Adventure! Szczegóły i program naszej podróży do Samoa znajdują się na stronie Oceania Wyspy Salomona Fiji Tuvalu Samoa PNG z Poza Trasa Adventure.
Więcej o wyjazdach czytaj w naszych Artykułach z Podróży oraz na Facebook Poza Trasą Adventure.