Papua Nowa Gwinea – Kompletne Kompendium Wyprawowe

Papua Nowa Gwinea to nie jest kierunek dla klasycznych turystów szukających przewidywalnych wakacji pod palmami. To bodaj najbardziej dziki, surowy i nieprzewidywalny punkt na mapie naszych pacyficznych ekspedycji – potężny bufor tektoniczny i kulturowy zawieszony między Azją a Oceanią. To jedno z ostatnich miejsc na planecie, gdzie zachodni porządek prawny i cywilizacyjny rozbija się o ścianę nieprzebytej dżungli, a czas płynie według twardych, odwiecznych reguł plemiennych.

Wchodząc w ten teren z Poza Trasą Adventure, zderzamy się ze światem absolutnych ekstremów. Poniższy materiał to kompletny, bezkompromisowy przewodnik po realiach Papui Nowej Gwinei (PNG) – od brutalnej geologii i niedostępnej geografii, przez archaiczne kodeksy krwi Wantok i Payback, geopolityczną walkę o złoto i gaz, aż po twardą logistykę w kraju, w którym nie istnieją drogi.

1. Geologia Papua Nowa Gwinea - Na Zderzeniu Gigantów i Tektoniczny Chaos

2. Papua Nowa Gwinea Geografia i Podział Kraju - Kraina Bez Dróg

• Highlands (Góry Centralne): Odizolowane przez tysiąclecia od reszty świata zielone serce kraju. To gęsty labirynt wysokogórskich dolin (takich jak Wahgi czy Tari) i potężnych pasm górskich, w których skupia się największa część populacji PNG. Kulturowo to najbardziej intensywny, wojowniczy i barwny region, słynący z prehistorycznego rolnictwa tarasowego (stanowisko Kuk wpisane na listę UNESCO dokumentuje 9000 lat nieprzerwanej uprawy roli) oraz spektakularnych zjazdów plemiennych sing-sing.
• Momase (Wybrzeże Północne): Region zdominowany przez potężne dorzecza rzek Sepik i Ramu, które wiją się przez setki kilometrów parnych, malarycznych nizin, starorzeczy i bagien sago. To kraina tajemniczych społeczności rzecznych, monumentalnych domów duchów (Haus Tambaran), genialnych rzeźbiarzy w drewnie oraz krwawego kultu krokodyla.
• Papua (Wybrzeże Południowe i Półwysep Ptasi Ogon): Obszar, w którym leży stolica kraju – Port Moresby. W okolicach samej stolicy klimat jest zaskakująco suchy, z krajobrazem zdominowanym przez eukaliptusowe sawanny i nagie wzgórza, natomiast na zachodzie przechodzi w gigantyczne, błotniste delty rzek Fly i Kikori oraz dziewicze płaskowyże wulkaniczne.
• New Guinea Islands (Region Wyspiarski): Obejmuje górzysty Archipelag Bismarcka (Nowa Brytania, Nowa Irlandia, Wyspy Admiralicji z Manus) oraz położoną dalej na wschód, geograficznie należącą już do archipelagu Salomonów Wyspę Bougainville. To strefa najsilniejszej aktywności wulkanicznej, czarnych plaż, wraków z czasów II wojny światowej i jednych z najbardziej dziewiczych raf koralowych na planecie.

3. Papua Nowa Gwinea - Największe Cuda Natury

• Góra Wilhelm (Mt. Wilhelm, 4509 m n.p.m.): Najwyższy szczyt kraju na styku trzech prowincji w Górach Bismarcka. Oferuje unikalny w skali równikowej przekrój przez wszystkie strefy klimatyczne – od parnej, gęstej dżungli i lasów mszystych u podnóża, przez pas paproci drzewiastych, aż po surową, alpejską tundrę, polodowcowe jeziora Piunde i Aunde oraz ostre granitowe granie na szczycie.
• Rzeka Sepik: Nazywana „Amazonką Oceanii". Licząca ponad 1100 kilometrów długości wodna arteria jest jedną z największych całkowicie nieuregulowanych rzek na świecie. Tworzy bezkresne rozlewiska, pływające wyspy trawiaste i bagna. Na całej jej długości nie istnieje ani jeden most, w jej dorzeczu nie ma żadnego przemysłu, a całe życie kilkuset tysięcy ludzi toczy się wyłącznie na smukłych dłubankach wyciętych z pojedynczych pni drzew.
• Zatoka Kimbe (Nowa Brytania): Podwodny cud świata położony w sercu tzw. Trójkąta Koralowego. Skupia ponad 60% wszystkich znanych gatunków koralowców całego regionu Indo-Pacyfiku i blisko 900 gatunków ryb rafowych, stanowiąc jeden z najważniejszych bastionów morskiej bioróżnorodności na Ziemi.
• Tavurvur i Kaldera Rabaul: Monumentalna, zatopiona przez ocean kaldera wulkaniczna (Blanche Bay) na wschodnim krańcu Nowej Brytanii, wokół której wyrosło dawne kolonialne miasto Rabaul – niegdyś nazywane „Perłą Pacyfiku". W 1994 roku jednoczesna, potężna erupcja dwóch bliźniaczych stożków – Tavurvur i Vulcan – pogrzebała miasto pod metrami gorącego popiołu i pumeksu, tworząc surrealistyczny, księżycowy krajobraz przypominający współczesne Pompeje.
• Krater Góry Bosavi: Wygasły, zapadnięty stożek wulkaniczny na Południowym Płaskowyżu, którego odcięte kilometrowymi ścianami wnętrze o średnicy 4 kilometrów stanowi hermetyczny, zaginiony świat. Ekspedycje naukowe odkryły na tym odizolowanym obszarze dziesiątki nieznanych nauce gatunków zwierząt i roślin, w tym gigantyczne, zupełnie niebojące się człowieka wełniane szczury z Bosavi (Mallomys), osiągające rozmiary kota lub małego psa (ponad 80 cm długości i 1,5 kg wagi).
• Szlak Kokoda i Góry Owena Stanleya: Poszarpane pasmo górskie przecinające południowo-wschodni półwysep kraju, poprzecinane rwącymi potokami i przepaściami, stanowiące jedną z najbardziej wymagających fizycznie pieszych tras przeprawowych świata.

4. Papua Nowa Gwinea Ekstrema i Rekordy - Kraina Ponad Normę

• Wieża Babel na żywo - To najbardziej zróżnicowany lingwistycznie obszar na Ziemi. Na populację liczącą nieco ponad 10 milionów mieszkańców przypada tu ponad 830 żywych, odrębnych języków (a nie dialektów!), co stanowi około 12% wszystkich języków używanych na naszej planecie. Z powodu głębokich przepaści i wojen klanowych mieszkańcy wiosek oddalonych od siebie o 10 kilometrów w linii prostej często mówią językami z zupełnie innych rodzin językowych.
• Królestwo Rajskich Ptaków (Birds of Paradise) - Z 43 znanych nauce gatunków tych niezwykłych ptaków, słynących z wręcz abstrakcyjnego upierzenia i skomplikowanych tańców godowych, aż 38 występuje na Nowej Gwinei i okolicznych wyspach (w tym słynny cudowronik wielki czy latawiec króla Saksonii).
• Goliaci ornitologii i entomologii - W gęstym poszyciu tutejszych lasów deszczowych poluje kazuar – trzeci co do wielkości ptak świata, powszechnie uznawany za najniebezpieczniejszego opierzonego drapieżnika na Ziemi. Wyposażony w kostny hełm na głowie i sztyletowate, długie na 12 centymetrów pazury środkowego palca, potrafi jednym kopnięciem rozpruć ciało dorosłego człowieka. Z kolei w koronach drzew prowincji Oro lata Motyl Królowej Aleksandry(Ornithoptera alexandrae) – największy motyl dzienny na Ziemi, którego samice osiągają rozpiętość skrzydeł do 28 centymetrów.
• Pierwszy trujący ptak w historii nauki - W lasach PNG żyje Pitohui kapturowy (Hooded Pitohui) – pierwszy opisany przez zoologów trujący ptak na świecie. Jego skóra i pióra zawierają batrachotoksynę (tę samą neurotoksynę, którą wydzielają południowoamerykańskie żaby drzewołazy), pozyskiwaną z diety bogatej w trujące chrząszcze Choresine.
• Najmniejszy kręgowiec świata - W 2009 roku w wilgotnej ściółce lasów deszczowych PNG odkryto Paedophryne amauensis – mikroskopijną żabę o długości dorosłego osobnika wynoszącej zaledwie 7,7 milimetra, która oficjalnie dzierży tytuł najmniejszego znanego kręgowca na planecie.
• Ekstremalna izolacja cywilizacyjna - Gęsto zaludnione doliny Gór Centralnych (Highlands), zamieszkiwane przez blisko milion ludzi, żyły w całkowitej nieświadomości istnienia świata zewnętrznego, koła czy metalu aż do lat 30. XX wieku (kiedy to dotarli tam australijscy poszukiwacze złota, bracia Leahy). Do dziś w najbardziej niedostępnych rozpadlinach górskich na granicy prowincji Sepik, Madang i Zachodniej żyją półkoczownicze grupy łowiecko-zbierackie o minimalnym kontakcie ze współczesną administracją.

5. Papua Nowa Gwinea - Polityka, Administracja, System Wantok i Kwestia Bougainville

1). Prymat Klanu nad Państwem (Lojalność Wantok)

2). Payback - Zasada Kompensacji i Krwawej Zemsty

• Wypadki komunikacyjne - Jeśli kierowca jadący Highlands Highway potrąci na drodze pieszego, dziecko lub nawet świnię należącą do lokalnego klanu, zasada paybacku uruchamia się w ułamku sekundy. Tłum z okolicznej wioski ma w swoim mniemaniu pełne prawo wyciągnąć kierowcę oraz pasażerów z auta i zarąbać ich na miejscu maczetami. W takich sytuacjach żelazna zasada przetrwania w PNG brzmi: pod żadnym pozorem nie zatrzymuj się na miejscu wypadku. Uciekaj z maksymalną prędkością bezpośrednio na najbliższy posterunek policji, oddaj się w ręce funkcjonariuszy i pozwól, aby pośrednicy rozpoczęli wielodniowe negocjacje z poszkodowanym klanem o wypłatę gigantycznego zadośćuczynienia w gotówce i świniach.
• Spirala nieskończonej wojny - Jeśli klan B dokona paybacku na klanie A, klan A często uznaje, że zemsta była nieproporcjonalna, i wyprowadza kontratak. W ten sposób wojny plemienne (Tribal Fights) w prowincjach Enga, Hela czy Southern Highlands potrafią tlić się i wybuchać przez dziesięciolecia, równając z ziemią całe doliny.

3). Sanguma - Czarna Magia i Polowania na Czarownice

4). Gangi Raskoli i Miejska Dżungla

5). „Nowoczesne" Wojny Plemienne - Od Łuków do Karabinu M16

6). Paraliż Służb Państwowych i Korupcja

Zasada ekspedycyjna Poza Trasą - W Papui Nowej Gwinei przemoc nie jest patologią systemu – ona jest systemem egzekwowania prawa i obrony honoru w miejscu, gdzie państwo istnieje tylko na papierze. Dlatego żelazna dyscyplina w grupie, respektowanie lokalnych praw własności (w PNG nawet pojedyncze drzewo owocowe w środku dżungli czy skrawek plaży ma swojego klanowego właściciela!), pytanie o zgodę przed każdym zdjęciem i poruszanie się wyłącznie z naszymi sprawdzonymi lokalnymi przewodnikami należącymi do danych klanów to absolutny fundament naszego bezpieczeństwa.

7. Papua Nowa Gwinea Port Moresby - Burzliwa Historia i Oblicza Stolicy

• Rdzenni żeglarze Motu i Koitabu - Na długo przed pojawieniem się białych ludzi wybrzeża te zamieszkiwały plemiona Koitabu (ludy lądowe) oraz Motu (ludy morskie). Ponieważ rejon dzisiejszej stolicy leży w cieniu opadowym i ziemia jest tu zbyt sucha na wydajne rolnictwo, kobiety z ludu Motu wyspecjalizowały się w lepieniu glinianych garnków (uro), a mężczyźni budowali gigantyczne, wielokadłubowe łodzie żaglowe z krabimi żaglami, zwane lagatoi. Co roku, z nastaniem sprzyjających wiatrów pasatowych (laurabada), flotylla lagatoi wyruszała w niebezpieczny, liczący setki kilometrów rejs przez Zatokę Papuaską w ramach słynnego cyklu handlowego Hiri. Wymieniali tam tysiące glinianych naczyń na tony mączki sagowej i pnie drzew na nowe dłubanki. Zbudowane na drewnianych palach bezpośrednio nad wodami oceanu tradycyjne osady Motu – z najsłynniejszą Hanuabadą („Wielką Wioską") na czele – przetrwały do dziś w samym sercu nowoczesnej stolicy.
• Kolonialne początki (1873) - Jako pierwszy Europejczyk do tutejszej zatoki wpłynął w lutym 1873 roku brytyjski kapitan John Moresby na okręcie HMS Basilisk, nazywając naturalny port Port Moresby i Fairfax Harbour na cześć swojego ojca, admirała Sir Fairfaxa Moresby'ego. Początkowo była to niewielka stacja Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego (LMS) i punkt handlowy, który w 1884 roku stał się stolicą protektoratu Brytyjskiej Nowej Gwinei, a w 1906 roku przeszedł pod zarząd Australii jako Terytorium Papui.
• II Wojna Światowa i Krwawy Szlak Kokoda (1942) - Wiosną i latem 1942 roku Port Moresby stało się strategicznym punktem zwrotnym całej wojny na Pacyfiku. Zdobycie miasta przez Cesarstwo Japonii odcięłoby Australię od USA i otworzyło drogę do inwazji na kontynent australijski. Gdy w maju 1942 roku aliancka flota zatrzymała japoński desant morski w historycznej Bitwie na Morzu Koralowym (pierwszej bitwie morskiej w historii, w której okręty obu stron nie widziały się nawzajem, a walkę stoczyły wyłącznie samoloty z lotniskowców), Japończycy zdecydowali się na szaleńczy manewr lądowy. Wylądowali na północnym wybrzeżu w Gona i Buna, po czym ruszyli pieszo na Port Moresby przez pionowe, tonące w błocie i malarii Góry Owena Stanleya. Na liczącym 96 kilometrów Szlaku Kokoda zatrzymali ich młodzi, słabo wyszkoleni australijscy żołnierze z poboru (tzw. Chocos) wspierani przez niezwykłych rdzennych tragarzy papuaskich, których Australijczycy z wdzięcznością nazwali Fuzzy Wuzzy Angels (ze względu na ich bujne fryzury i nadludzkie poświęcenie przy ewakuacji rannych przez dżunglę). Japończycy zostali odparci na grzbiecie Imita Ridge, zaledwie 40 kilometrów od stolicy – tak blisko, że nocami widzieli już światła Port Moresby.
• Współczesna Stolica i Nasza Baza (Waigani / Boroko) - Dzisiejsze Port Moresby to miasto ekstremalnych kontrastów urbanistycznych. Nad brzegiem morza w dzielnicy Harbour City i na wzgórzach Town wyrastają szklane wieżowce koncernów wydobywczych, luksusowe hotele i apartamentowce ekspatów, otoczone wysokimi murami pod napięciem i strzeżone przez uzbrojone po zęby patrole. Tuż obok rozciągają się przeludnione settlements i targowiska spływające czerwoną śliną po żuciu betelu. Sercem administracyjnym i naszą bezpieczną bazą wypadową są dzielnice Waigani oraz Boroko. To w Waigani znajdują się najważniejsze perełki architektury i kultury całego Pacyfiku: spektakularny budynek Parlamentu Narodowego (zbudowany w 1984 roku na wzór gigantycznego, pokrytego mozaikami domu duchów Haus Tambaran znad rzeki Sepik) oraz znakomite Muzeum Narodowe i Galeria Sztuki, gromadzące bezcenne maski obrzędowe, tarcze wojenne, totemy bisj i relikty z każdego zakątka archipelagu. To właśnie w bezpiecznej strefie Waigani/Boroko przepakowujemy sprzęt, odprawiamy briefingi bezpieczeństwa i korzystamy z naszej sprawdzonej sieci lokalnych kierowców przed skokiem w dzikie góry lub w dorzecze Sepiku.

8. Papua Nowa Gwinea - Surowce i Kopalnie. Złote Przekleństwo i Geopolityczna Gra

Kto pociąga za sznurki i na czym zarabia w PNG?

• Porgera (Prowincja Enga) - Jedna z dziesięciu najbardziej wydajnych kopalni złota na świecie, wciśnięta w dzikie, wysokie góry na wysokości ponad 2200 m n.p.m. Przez dekady projekt ten był kontrolowany przez kanadyjskiego giganta Barrick Gold w joint-venture z chińskim koncernem Zijin Mining. Po ostrej wojnie nerwów i czasowym zamknięciu kopalni przez rząd premiera Jamesa Marape, zakład wznowił działalność pod nowym szyldem New Porgera Limited, w którym państwo PNG oraz lokalni właściciele ziemscy wywalczyli większościowy, 51-procentowy pakiet udziałów (przy zachowaniu operacyjnego zarządzania przez Barrick Niugini). Kopalnia generuje setki milionów dolarów, ale sama dolina Porgera przypomina strefę wojny – tysiące nielegalnych kopaczy (tzw. illegal miners) regularnie wdziera się na teren wyrobiska, tocząc krwawe potyczki z ochroną kopalni, policją i sąsiednimi klanami.
• Lihir (Prowincja Nowa Irlandia) - Geologiczny i inżynieryjny ewenement na skalę światową – gigantyczna odkrywkowa kopalnia złota położona na wyspie Lihir, bezpośrednio wewnątrz aktywnego geotermalnie krateru wygasłego wulkanu Luise, tuż nad brzegiem oceanu (gdzie skały przed wydobyciem trzeba schładzać, bo temperatura gruntu przekracza $100–150^{\circ}\text{C}$). Przez lata projekt należał do australijskiego koncernu Newcrest Mining. Obecnie – co doskonale widać w rekordowych, miliardowych wpłatach podatkowych i dywidendowych do budżetu PNG w 2026 roku – właścicielem i operatorem tego złotego imperium jest największy koncern wydobywczy złota na świecie, amerykański Newmont Corporation, który sfinalizował przejęcie Newcrestu.
• Ok Tedi (Prowincja Zachodnia, Góry Star Mountains) - Kopalnia-symbol o niezwykle mrocznej karcie ekologicznej. Uruchomiona w latach 80. przez australijski koncern BHP Billiton odkrywka miedzi i złota (wyrastająca w miejscu, gdzie rocznie spada 10 metrów deszczu!) po zawaleniu się tamy na odpady poflotacyjne przez dekady zrzucała dziesiątki milionów ton toksycznych szlamów i metali ciężkich bezpośrednio do systemu rzek Ok Tedi i Fly. Doprowadziło to do jednej z największych katastrof ekologicznych w historii półkuli południowej, niszcząc setki kilometrów kwadratowych lasów deszczowych i łowisk. Pod presją międzynarodowych procesów sądowych BHP wycofało się z projektu, przekazując akcje na rzecz państwa – dziś Ok Tedi Mining Limited (OTML) jest w 100% własnością Papui Nowej Gwinei i stanowi główne źródło gotówki dla rządu.

• Ramu NiCo (Kurumbukari / Basamuk, Prowincja Madang): Strategiczny projekt wydobywający z laterytowych złóż w górach nikiel i kobalt – surowce absolutnie krytyczne dla globalnej transformacji energetycznej i produkcji baterii do samochodów elektrycznych. Za tym gigantycznym kompleksem stoi niemal w całości państwowy kapitał z Pekinu, dowodzony przez korporację MCC (Metallurgical Corporation of China). Urobek płynie 135-kilometrowym rurociągiem z gór do huty w Basamuk nad Morzem Bismarcka. Kopalnia budzi potężny opór społeczny, ponieważ stosuje kontrowersyjną metodę DSTP (Deep Sea Tailings Placement) – zrzucając miliony ton toksycznych odpadów poprodukcyjnych rurami bezpośrednio w głębiny jednego z najbogatszych biologicznie mórz świata.

• Największa pojedyncza inwestycja przemysłowa w historii kraju, warta kilkanaście miliardów dolarów. Złoża gazu ukryte wysoko w dzikich, spowitych chmurami górach prowincji Hela oraz Southern Highlands zostały zagospodarowane przez konsorcjum zachodnich gigantów: amerykański ExxonMobil (operator projektu PNG LNG), francuski TotalEnergies (lider kolejnego wielkiego projektu Papua LNG) oraz australijski Santos (który wchłonął dawną spółkę Oil Search). Gaz płynie 700-kilometrowym rurociągiem poprowadzonym przez nieprzebytą dżunglę i dno morskie do gigantycznego terminalu skraplającego pod Port Moresby, skąd gazowce transportują go do Japonii, Chin i Korei Południowej.

9. Papua Nowa Gwinea Geopolityka - Szachownica Między Dżakartą, Canberrą, Pekinem a Waszyngtonem

• Indonezja i Krwawa Granica w Dżungli - Jedyna granica lądowa PNG liczy 820 kilometrów i została wytyczona przez dawne mocarstwa kolonialne za pomocą linijki na mapie, prosto wzdłuż 141. południka długości geograficznej wschodniej (z lekkim wybrzuszeniem wzdłuż koryta rzeki Fly). Oddziela ona niepodległą Papuę Nową Gwineę od należącej do Indonezji zachodniej części wyspy (Papui Zachodniej / Irianu Jaya), którą Dżakarta przejęła w latach 60. po kontrowersyjnym plebiscycie Act of Free Choice. Podczas gdy wschodnia połowa wyspy cieszy się niepodległością, po stronie indonezyjskiej rdzenni Melanezyjczycy od dekad prowadzą krwawą walkę partyzancką z indonezyjską armią i policją w ramach Ruchu Wolnej Papui (OPM – Organisasi Papua Merdeka) oraz jego zbrojnego skrzydła TPNPB. Granica w gęstej dżungli jest dziurawa – bojownicy OPM i tysiące uchodźców regularnie przekraczają ją, szukając schronienia u spokrewnionych plemion po stronie PNG. Stawia to rząd w Port Moresby w dramatycznym rozkroku: sercem i więzami krwi (Wantok) obywatele PNG stoją murem za swoimi braćmi z Papui Zachodniej, ale realpolitik i strach przed potęgą militarną liczącej 280 milionów mieszkańców Indonezji zmuszają oficjalne władze do deklarowania neutralności i uznawania integralności terytorialnej Dżakarty.
• Australia – Strategiczny Bufor Bezpieczeństwa - Oddzielona od PNG jedynie płytką Cieśniną Torresa (w najwęższym miejscu między wyspą Saibai a wybrzeżem papuaskim to zaledwie 4 kilometry wody, które lokalni mieszkańcy pokonują małymi łódkami motorowymi!) Australia traktuje swojego północnego sąsiada jako kluczowy kordon sanitarny i pierwszą linię obrony kontynentu. Canberra jest największym dawcą pomocy rozwojowej dla PNG (pompując setki milionów dolarów rocznie w budżet, policję, sądownictwo i infrastrukturę), w zamian oczekując pełnej lojalności strategicznej i blokowania obcych baz wojskowych w regionie.
• Chiny kontra USA – Nowa Zimna Wojna na Pacyfiku - W ostatnich latach Pekin rzucił otwarte wyzwanie australijsko-amerykańskiej hegemonii w Melanezji. W ramach Inicjatywy Pasa i Szlaku (Belt and Road) Chiny prowadzą agresywną „dyplomację czekową" – udzielają preferencyjnych kredytów, budują gmachy rządowe w Port Moresby, drogi, porty morskie oraz infrastrukturę telekomunikacyjną (Huawei), przejmując jednocześnie strategiczne kopalnie i handel drewnem. Rosnące wpływy Pekinu (zwłaszcza po podpisaniu przez Chiny paktu bezpieczeństwa z sąsiednimi Wyspami Salomona) wywołały alarm w Waszyngtonie i Canberze. W odpowiedzi USA i Australia przeszły do kontrofensywy, podpisując z rządem w Port Moresby historyczne porozumienia obronne (Defense Cooperation Agreement), które otworzyły armiom USA i Australii dostęp do strategicznych portów morskich i lotnisk w PNG – w tym kluczowej bazy morskiej Lombrum na wyspie Manus oraz portów w Lae i Port Moresby.

10. Papua Nowa Gwinea Transport - Jak Poruszać się po Kraju Bez Dróg?

1). Lotnictwo i Bush Pilots (Krwiobieg Kraju)

11. Papua Nowa Gwinea Klimat i Pogoda - Równikowa Łaźnia, Górska Mgła i Alpejski Szron

• Monsun Północno-Zachodni – Pora Deszczowa (grudzień – marzec/kwiecień): Znad rozgrzanych wód Azji nadciągają ciężkie, nasycone parą wodną masy powietrza. Kraj zamienia się w gigantyczną łaźnię parową. Ulewy są codzienne i gwałtowne, rzeki Sepik i Fly występują z brzegów, zalewając dżunglę na dziesiątki kilometrów w głąb lądu, a gliniaste szlaki w górach zamieniają się w nieprzejezdne rzeki błota.
• Pasat Południowo-Wschodni – Pora „Sucha" (maj – październik/listopad): Okres przynoszony przez stabilniejsze wiatry znad Morza Koralowego. W okolicach Port Moresby robi się wówczas faktycznie sucho i wietrznie, natomiast w głębi dżungli i w górach deszcz nadal pada regularnie (najczęściej późnym popołudniem i w nocy), ale opady są krótsze i bardziej przewidywalne. To optymalne okno pogodowe na trekkingi, spływy rzeczne i czas, w którym odbywają się największe plemienne festiwale sing-sing (Goroka Show, Mount Hagen Show, Crocodile Festival nad Sepikiem). (Uwaga: wyjątkiem mikroklimatycznym jest miasto Lae oraz południowe wybrzeże Nowej Brytanii, gdzie układ gór powoduje odwrotny cykl i najcięższe ulewy przypadają właśnie na miesiące od maja do września).

Trzy Piętra Termiczne: Od Sauny po Mróz w Jednym Locie

1. Wybrzeże, Niziny i Wyspy (Momase, Sepik, Papua, Archipelag Bismarcka – 0 do 500 m n.p.m.) - Klasyczna, wyczerpująca równikowa sauna. Temperatury przez cały rok stoją jak zamurowane na poziomie 28–33℃ w dzień i rzadko spadają poniżej 24–25℃ w nocy. Prawdziwym wyzwaniem dla organizmu jest jednak wilgotność względna powietrza, która na bagnach Sepiku i w gęstym poszyciu lasu deszczowego stale utrzymuje się na poziomie 85–95%. W takich warunkach pot nie paruje ze skóry, ciało traci naturalny mechanizm chłodzenia, a każdy kilometr marszu kosztuje podwójną ilość energii i elektrolitów. Każde drobne zadrapanie, otarcie od buta czy ugryzienie owada w tym klimacie błyskawicznie ulega zakażeniu bakteryjnemu (tzw. wrzody tropikalne), dlatego natychmiastowa dezynfekcja ran jest obowiązkowa. Z kolei sprzęt fotograficzny, drony, optyka i elektronika bez szczelnych worków żeglarskich (dry-bags) i saszetek z silikażelem pokrywają się wilgocią i grzybem w ciągu kilku dni.
2. Góry Centralne (Highlands – 1500 do 2500 m n.p.m.) - Kraina „wiecznej wiosny" z dramatyczną amplitudą dobową. W ciągu dnia, gdy operuje ostre, równikowe słońce (bardzo wysoki indeks UV!), temperatura wynosi przyjemne 20–25℃, co stwarza idealne warunki do marszu. Jednak dokładnie o godzinie 18:00, gdy słońce chowa się za grzbietami gór, temperatura pikuje w dół do 8–14℃. W dolinach osiadają gęste, wilgotne mgły, a nocleg w tradycyjnych, plecionych z trawy i bambusa chatach, gdzie jedynym źródłem ciepła jest gryzący w oczy dym z otwartego paleniska na środku klepiska, wymaga ciepłej bielizny termicznej i dobrego śpiwora.
3. Strefa Wysokogórska i Alpejska (powyżej 3000–4509 m n.p.m.) - Na stokach Góry Wilhelm, Mount Giluwe (4367 m n.p.m. – najwyższego wulkanu Australii i Oceanii) czy w pasmach Saruwaged panuje surowy klimat wysokogórski. Powietrze jest rozrzedzone, wiatr przenikliwy, a nocą temperatura regularnie spada poniżej 0℃. O świcie trawy i skały pokrywa szron, kałuże zamarzają, a podczas ataku szczytowego na Mt. Wilhelm potrafi uderzyć lodowaty deszcz ze śniegiem lub opad śniegu. Kurtki puchowe, rękawice i czołówki są tu tak samo niezbędne jak moskitiera i repelent z DEET trzy dni wcześniej nad rzeką Sepik.

12. Papua Nowa Gwinea Wielki Leksykon Papui Nowej Gwinei - 35 Faktów, Zjawisk i Kontrastów

1. Pieniądz z muszli (Tabu / Palava) - W prowincji East New Britain (wśród ludu Tolai zamieszkującego okolice Rabaul i Kokopo) do dziś oficjalnym, równoległym środkiem płatniczym są sznury nawleczonych na włókno rattanowe drobnych muszelek ślimaków morskich Nassarius, zwane Tabu. Odmierza się je na długość ramion (sągi) lub przechowuje zwinięte w wielkie koła przypominające opony samochodowe, owinięte liśćmi bananowca. Za Tabu można dziś nie tylko kupić jedzenie na targu czy opłacić posag, ale w Kokopo działa nawet oficjalny bank (Tolai Shell Money Bank), który wymienia muszle na państwową walutę Kina po aktualnym kursie rynkowym!
2. Krwawy uśmiech (Żucie Betelu – Buai) - Pierwszą rzeczą, którą zauważysz na ulicach Port Moresby, Lae czy Mount Hagen, są tysiące szkarłatnych plam na asfalcie, chodnikach i murach, wyglądających jak ślady po strzelaninie. To efekt narodowego nałogu Papuasów – żucia orzechów palmy arekowej (Buai). Zielony orzech rozgryza się w ustach, po czym macza się strąk pieprzu betelowego (daka) w sproszkowanym, wypalonym z koralowców lub muszli wapnie gaszonym (kambang) i wkłada do ust. Reakcja chemiczna z wapnem uwalnia alkaloidy o działaniu silnie pobudzającym, euforyzującym i tłumiącym głód, barwiąc jednocześnie ślinę i zęby na krwistoczerwony, a z czasem czarny kolor.
3. Haus Tambaran (Domy Duchów) - W dorzeczu rzeki Sepik oraz w regionie Maprik monumentalne budowle o strzelistych, sięgających ponad 20 metrów wysokości dachach, bogato zdobione rzeźbami przodków i malowidłami na korze sago, stanowią duchowe i polityczne centrum wioski. Haus Tambaran jest strefą absolutnego tabu: wstęp mają tam wyłącznie mężczyźni, którzy przeszli krwawy rytuał inicjacji. Dla kobiet, dzieci i nieinicjowanych wejście do środka jest surowo zakazane – według tradycyjnych wierzeń złamanie tego zakazu sprowadza na wioskę gniew duchów i śmierć.
4. Skaryfikacja w skórę krokodyla - W wioskach nad środkowym Sepikiem (m.in. Kaningara, Palimbai, Yenchen) krokodyl różańcowy (pukpuk) jest czczony jako stwórca świata i przodek ludzi. Aby stać się pełnoprawnym mężczyzną, młodzi chłopcy zamykani są na wiele tygodni w Haus Tambaran, gdzie starszyzna za pomocą ostrych żyletek lub odłamków bambusa wykonuje na ich plecach, klatce piersiowej, ramionach i pośladkach setki głębokich nacięć. W otwarte, krwawiące rany wciera się popiół z paleniska i glinę rzeczną, aby podczas gojenia powstały wypukłe blizny keloidowe. Efekt końcowy jest wstrząsający: skóra wojownika do końca życia wygląda dokładnie jak pancerna łuska krokodyla – symbol ostatecznej wytrzymałości i siły.
5. Huli Wigmen (Szkoły Perukarzy z Doliny Tari) - Wojownicy z potężnego plemienia Huli w prowincji Hela słyną z malowania twarzy jaskrawą, żółtą glinką (ambua) i czerwienią oraz z noszenia spektakularnych kapeluszy-peruk wykonanych... z ich własnych włosów. Młodzi kawalerowie wstępują do odizolowanych w lesie „szkół perukarskich" prowadzonych przez mistrzów-szamanów. Przez 18 miesięcy do 2 lat żyją w ścisłym celibacie, przestrzegają diety (nie mogą np. jeść tłuszczu wieprzowego) i trzy razy dziennie spryskują rosnące włosy źródlaną wodą nabieraną w usta przez mistrza, układając je za pomocą bambusowych obręczy w kształt rozłożystego półksiężyca. Po ścięciu ta zbita, filcowa konstrukcja jest przyozdabiana piórami rajskich ptaków, papug, dziobami dzioborożców i futrem kuskusa, stając się najcenniejszym skarbem wojownika.
6. Asaro Mudmen (Błotni Ludzie z Goroki) - Jedna z najbardziej rozpoznawalnych ikon PNG. Według ustnej tradycji klanu z doliny Asaro (prowincja Eastern Highlands), podczas dawnej wojny plemiennej pokonani wojownicy uciekli przed wrogami w trzęsawiska rzeki Asaro. Gdy o zmierzchu wyszli z wody pokryci od stóp do głów białawym, siwym iłem rzecznym, ich wrogowie wzięli ich za powracające z zaświatów duchy zmarłych i rzucili się do panicznej ucieczki. Wojownicy Asaro postanowili wykorzystać ten psychologiczny terror: zaczęli lepić z ciężkiej, białej gliny groteskowe, przerażające maski z powykręcanymi twarzami, kłami świń i długimi uszami, nakładając na palce długie, zaostrzone szpony z bambusa i poruszając się w powolnym, hipnotycznym transie.
7. Ludzie-Szkielety z Chimbu (Simbu Skeleton Men) - W wysokich, skalistych górach prowincji Simbu (Chimbu) wojownicy z plemienia Omo Masalai zastosowali podobną strategię wojny psychologicznej. Aby odstraszyć wrogie klany i przekonać je, że ich ziemia jest chroniona przez demony (masalai), malują całe nagie ciała czarnym węglem drzewnym, a na nim za pomocą białej gliny precyzyjnie odtwarzają anatomiczny rysunek ludzkiego szkieletu – czaszkę, żebra, kręgosłup i kości kończyn.
8. Waluta Kina i Toea - Narodowa waluta Papui Nowej Gwinei nie ma w nazwie dolarów ani franków – dzieli się na 1 Kinę = 100 Toea. Obie nazwy pochodzą bezpośrednio od pradawnych środków płatniczych: Kina to wielka, połyskująca macicą perłową muszla perłopławu wycinana w kształt półksiężyca (wymieniana przez stulecia szlakami handlowymi z wybrzeża w wysokie góry), natomiast Toea to cenna muszla stożka (Conus), używana przez lud Motu w handlu Hiri. Co więcej, moneta 1 Kina ma pośrodku okrągły otwór – dokładnie tak, jak dawne muszle przewiercane, by nawlec je na sznur i zawiesić na szyi.
9. Tok Pisin – Lingwistyczny Majstersztyk - Jak porozumiewają się ludzie w kraju o 830 językach? Choć oficjalnymi językami urzędowymi są angielski, Hiri Motu, język migowy PNG oraz Tok Pisin, to właśnie ten ostatni jest prawdziwą lingua franca ulicy, parlamentu i dżungli. Tok Pisin to kreolski pidżyn wyrosły w XIX wieku na plantacjach Pacyfiku. Ma bardzo ograniczony zasób słów bazowych, dlatego nowe pojęcia tworzy za pomocą genialnych, obrazowych opisówek. Kilka przykładów z naszego słownika wyprawowego:
   • Mausgras (dosłownie „trawa wokół ust") = wąsy / broda.
   • Gras bilong het („trawa należąca do głowy") = włosy.
   • Gras bilong pisin („trawa należąca do ptaka") = pióra.
   • Mixmaster bilong Jesus = helikopter.
   • Bigpela bokis i gat waitpela tut na blakpela tut, sapos yu paitim em i singaut („wielkie pudło mające białe zęby i czarne zęby, które śpiewa, gdy w nie uderzysz") = fortepian / pianino.
   • Haus sik = szpital; Haus pekpek = toaleta; Haus moni = bank.
   • Bagrap (od ang. buggered up) = zepsuty / zniszczony (np. kar i bagrap = samochód się rozkraczył).
10. Rewolucja Słodkiego Ziemniaka (Kaukau) - Podstawą wyżywienia w Górach Centralnych jest batat, lokalnie nazywany kaukau. Choć rolnictwo w Highlands liczy 9000 lat (dawniej uprawiano tam głównie taro i banany), sam słodki ziemniak pochodzi z Ameryki Południowej i dotarł w góry Nowej Gwinei szlakami wyspiarskimi zaledwie około 300–400 lat temu! Roślina ta okazała się odporna na chłodniejszy klimat górski, dawała znacznie wyższe plony i stanowiła doskonałą paszę dla świń. Wywołało to eksplozję demograficzną ludzi i trzody chlewnej, całkowicie przebudowując strukturę klanową Highlands na krótko przed przybyciem białego człowieka.
11. Świnia jest Królem (Moka i Bride Price) - W kulturze górskich plemion PNG świnia (pik) to nie jest zwykłe zwierzę hodowlane – to kapitał, prestiż, sacrum i twarda waluta. Kobiety w tradycyjnych wioskach poświęcają świniom więcej uwagi niż czemukolwiek innemu (w przeszłości osierocone prosięta były nawet karmione piersią przez kobiety na równi z ludzkimi niemowlętami). Bogactwo wodza – tzw. Big Mana – mierzy się liczbą posiadanych świń i zdolnością do ich rozdawania podczas gigantycznych ceremonii wymiany darów (takich jak system Moka w rejonie Mount Hagen, gdzie klany rywalizują ze sobą nie bronią, lecz upokarzaniem rywala poprzez podarowanie mu większej liczby świń, niż ten jest w stanie spłacić). Świniami (często w liczbie od kilkunastu do kilkudziesięciu sztuk, obok dziesiątek tysięcy Kina w gotówce i kazuara) płaci się również obowiązkowy okup za pannę młodą (Bride Price) oraz zadośćuczynienie krwawe po wojnie plemiennej.
12. Rytualny Kanibalizm i Tajemnica Kuru („Śmiejąca się Śmierć") - Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku w wielu rejonach PNG (od bagien rzeki Fly i zatoki Papuaskiej po góry Highlands) praktykowano kanibalizm. Miał on dwie formy: egzokanibalizm (zjadanie ciała zabitych w walce wojowników wrogiego klanu, aby przejąć ich siłę bojową mana i ostatecznie upokorzyć przeciwnika) oraz endokanibalizm (spożywanie ciał własnych zmarłych krewnych jako akt najwyższej miłości i żałoby, by dusza i ciało bliskiego pozostały wewnątrz żyjącej rodziny). Ta druga praktyka doprowadziła w latach 50. XX wieku do medycznej zagadki stulecia wśród górskiego plemienia Fore (rejon Okapa w Eastern Highlands). Setki ludzi – głównie kobiet i dzieci – umierało w straszliwych męczarniach na tajemniczą chorobę Kuru: tracili kontrolę nad mięśniami, dostawali drgawek, a w ostatnim stadium na ich twarzach pojawiał się przymusowy, patologiczny grymas przypominający śmiech, stąd nazwa „śmiejąca się śmierć". Dopiero badania noblisty Carletona Gajduseka udowodniły, że Kuru to śmiertelna choroba prionowa (gąbczaste zwyrodnienie mózgu, bliźniacze do choroby szalonych krów i CJD), przenoszona podczas pogrzebowych uczt kanibalistycznych – ponieważ mężczyźni zjadali mięśnie zmarłego, a kobietom i dzieciom przypadał w udziale najbardziej zakaźny mózg! Po zakazaniu kanibalizmu przez administrację australijską epidemia wygasła.
13. Wędzone Mumie Wojowników Anga (Kukukuku) - W niedostępnych, spowitych mgłą górach wokół Aseki i Menyamya (prowincja Morobe) żyje plemię Anga (dawniej nazywane przez sąsiadów z lękiem Kukukuku – mali wzrostem, ale uznawani za najgroźniejszych i najbardziej bezwzględnych wojowników w historii Nowej Gwinei). Przez stulecia plemię Anga nie grzebało swoich najwybitniejszych wodzów i wojowników w ziemi. Zamiast tego ich ciała sadzano w pozycji kucającej w specjalnej chacie wędzarniczej i przez miesiąc nieustannie okadzano gęstym dymem z ogniska. Przez nacięcia w stopach i kolanach spuszczano cały tłuszcz i płyny ustrojowe (którymi krewni nacierali swoje ciała i włosy, by przejąć odwagę zmarłego), a otwory ciała zaszywano, by nie dostały się tam owady. Na koniec wysuszone na pergamin zwłoki pokrywano grubą warstwą czerwonej gliny ochrzańskiej (która działała jak naturalny kokon konserwujący), sadzano w bambusowych koszach i wynoszono na pionowe półki skalne wysoko nad wioską, aby zmarli wojownicy z otwartymi oczami po wsze czasy strzegli swojej doliny przed wrogami. Te niesamowite „wędzone mumie" wciąż spoglądają z klifów nad wioskami takimi jak Koke.
14. Kula Ring i Dziedzictwo Bronisława Malinowskiego - Archipelag Wysp Trobrianda (dziś oficjalnie Kiriwina Islands w prowincji Milne Bay), nazywany „Wyspami Miłości", to miejsce święte dla światowej antropologii. To tutaj podczas I wojny światowej polski uczony Bronisław Malinowski spędził lata wśród tubylców, tworząc nowoczesną metodę badań terenowych i opisując w Argonautach Zachodniego Pacyfiku niezwykły system Kula Ring. W całym archipelagu Massim wodzowie z kilkunastu oddalonych od siebie o setki kilometrów wysp wyruszali w niebezpieczne rejsy czółnami, aby wymieniać między sobą dwa rodzaje przedmiotów z muszli, które nie mają żadnej wartości użytkowej, ale posiadają potężny ładunek magiczny i prestiżowy: długie naszyjniki z czerwonych muszli Spondylus (Soulava), które krążą między wyspami wyłącznie zgodnie z ruchem wskazówek zegara, oraz białe naramienniki ze stożkowatych muszli Conus (Mwali), które wędrują dokładnie w przeciwnym kierunku (przeciwnie do wskazówek zegara)! Żaden wódz nie może zatrzymać klejnotu Kula na zawsze – po roku lub dwóch musi przekazać go dalej kolejnemu partnerowi w kręgu, budując w ten sposób ponarożną sieć pokoju, sojuszy politycznych i prestiżu.
15. Polscy Badacze w Dżungli – Jan Stanisław Kubary i Mikołaj Mikłucho-Makłaj - Zanim na Nowej Gwinei pojawiła się administracja kolonialna, w XIX wieku szlaki przecierał tam wybitny polski etnograf i przyrodnik, uczestnik powstania styczniowego Jan Stanisław Kubary. Pracując dla Muzeum Godeffroy w Hamburgu, badał wybrzeża Zatoki Astrolabe (dzisiejszy Madang) i archipelagi Mikronezji oraz Melanezji, odkrywając nowe gatunki ptaków i tworząc bezcenne kolekcje etnograficzne. W tym samym rejonie (Wybrzeże Makłaja pod Madangiem) żył wśród Papuasów jako „człowiek z Księżyca" również Mikołaj Mikłucho-Makłaj (badacz o kozacko-polsko-rosyjskich korzeniach).
16. Kulty Cargo (John Frum i Drewniane Samoloty) - II wojna światowa przyniosła mieszkańcom odizolowanych wysp PNG i Melanezji szok kulturowy o kosmicznej skali. Nagle z nieba zaczęły lądować gigantyczne, stalowe ptaki amerykańskiej i australijskiej armii, wyładowując tysiące skrzyń z konserwami, czekoladą, ubraniami, bronią, radiostacjami i jeepami – dobrami określanymi angielskim słowem Cargo. Rdzenni mieszkańcy zauważyli, że biali żołnierze sami nie produkują tych rzeczy (nie uprawiają ziemi ani nie rzeźbią), lecz jedynie maszerują z karabinami po pasie startowym, zakładają słuchawki na uszy, mówią do mikrofonów w wieży kontrolnej i zapalają pochodnie, po czym z nieba przylatuje samolot z darami. Ponieważ w wierzeniach melanezyjskich wszelkie bogactwo pochodzi od duchów przodków, Papuasi uznali, że biali ludzie przejęli sekretny rytuał i przechwytują Cargo wysłane przez duchy ich własnych zmarłych dziadów! Gdy wojna się skończyła i wojska odleciały, w wielu wioskach (od Madangu po Nową Brytanię i Nową Irlandię – gdzie narodził się nawet słynny „Kult Prezydenta Lyndona B. Johnsona"!) ludzie porzucili uprawy, wykarczowali w dżungli fałszywe pasy startowe, zbudowali z bambusa, lian i słomy naturalnej wielkości repliki samolotów Dakota, wieże kontrolne oraz drewniane słuchawki, po czym całymi dniami maszerowali z bambusowymi karabinami na ramionach, czekając na powrót stalowych ptaków z nieba.
17. Kokosowa Partyzantka na Bougainville - Podczas trwającej dekadę morskiej i powietrznej blokady wyspy Bougainville w latach 90., odcięci w dżungli od dostaw paliwa, leków i prądu partyzanci z Bougainville Revolutionary Army (BRA) dokonali cudu improwizacji inżynieryjnej. Uruchomili porzucone w dżungli, zardzewiałe japońskie generatory z czasów II wojny światowej, budowali mini-elektrownie wodne na górskich potokach z części od pralek, a wszystkie przejęte z kopalni Panguna samochody terenowe Toyota Land Cruiser i ciężarówki zmodyfikowali tak, aby jeździły na czystym, rafinowanym w dżungli oleju wyciskanym z orzechów kokosowych!
18. Bilum – Narodowe Dzieło Sztuki Użytkowej - W całej Papui Nowej Gwinei nie zobaczysz kobiety bez Bilumu – tradycyjnej, niezwykle elastycznej i wytrzymałej torby plecionej ręcznie (bez użycia drutów czy szydełka, techniką zapętlania w kształcie ósemki) z skręcanych na udzie włókien kory drzewnej (tulip tree), liści sizalu, wełny lub współcześnie kolorowych nici nylonowych. Kobiety noszą bilum zawieszony nie na ramieniu, lecz na czole, tak że ciężar spoczywa na plecach i kręgosłupie szyjnym. Elastyczny bilum rozciąga się do nieprawdopodobnych rozmiarów: w drodze z ogrodu niesie się w nim 30 kilogramów batatów i drewna na opał, prosiaki na targ, a w cieniu drzewa zawiesza się go na gałęzi jako kołyskę dla śpiącego niemowlęcia. Każdy region kraju (Sepik, Goroka, Telefomin, Mt. Hagen) ma swój unikalny, geometryczny wzór plecenia bilumu, po którym Papuasi na pierwszy rzut oka rozpoznają, z jakiej prowincji i klanu pochodzi właścicielka!
19. Drzewne Kangury (Tree Kangaroos) - Choć kangury kojarzą się ze spalonymi słońcem stepami Australii, w gęstych, mglistych lasach górskich Nowej Gwinei (np. na Półwyspie Huon i w Górach Torricelli) ewolucja cofnęła czas. Żyje tu kilkanaście gatunków endemicznych drzewnych kangurów (rodzaj Dendrolagus, m.in. kangur drzewny Matschiego czy Goodfellowa). Te niezwykłe torbacze porzuciły skakanie po ziemi i wróciły w korony najwyższych drzew – mają krótsze, szerokie tylne łapy z chropowatymi poduszkami i potężnymi pazurami oraz długi, puszysty ogon służący jako przeciwwaga podczas skoków z konaru na konar na wysokości 30 metrów nad ziemią. Potrafią zeskoczyć z wierzchołka drzewa bezpośrednio na ziemię z wysokości kilkunastu metrów bez najmniejszego uszczerbku na zdrowiu!
20. Sago (Saksak) – Chleb Bagnistych Nizin - O ile w górach króluje słodki ziemniak, o tyle dla setek tysięcy ludzi żyjących na zalanych wodą nizinach rzek Sepik, Fly i Purari podstawą przetrwania jest palma sagowa (Metroxylon sagu). Palma rośnie na bagnach przez około 15 lat i tuż przed tym, jak wypuści swój jedyny w życiu kwiatostan (zużywając na to cały zapas energii), mieszkańcy ścinają potężny pień, rozłupują go na pół i godzinami wybijają włóknisty rdzeń specjalnymi młotkami. Następnie masę tę płucze się w korytach z kory drzewnej z wodą rzeczną, wypłukując czystą skrobię sagową. Po odparowaniu powstają bloki białawej mączki sagowej (saksak), z której piecze się placki na glinianych misach lub gotuje gęsty, kleisty kisiel podawany z wędzoną rybą z rzeki lub grubymi, żywymi i niezwykle bogatymi w białko larwami chrząszczy sagowych (Sago Grubs)!
21. Mumu – Ziemny Piec Kamienny - Tradycyjna metoda przygotowywania świątecznych posiłków w górach Highlands. W ziemi wykopuje się głęboki dół, który wykłada się warstwą grubych liści bananowca. Obok w wielkim ognisku rozgrzewa się do czerwoności rzeczne kamienie wulkaniczne. Gdy kamienie są rozżarzone, przenosi się je drewnianymi szczypcami do dołu, układając na przemian z warstwami poćwiartowanego mięsa wieprzowego, batatów, taro, zielonych paproci,kukurydzy i kurczaka. Całość polewa się wodą, by wytworzyć gęstą parę, szczelnie przykrywa liśćmi i zasypuje kopcem ziemi na kilka godzin. Mięso i warzywa upieczone w tym naturalnym szybkowarze mają niepowtarzalny, dymny aromat.
22. Taniec Ognia Ludu Baining (Fire Dance) - W górach Gazelle Peninsula na Nowej Brytanii żyje lud Baining, który stworzył jeden z najbardziej hipnotycznych i niebezpiecznych rytuałów nocnych na świecie. Gdy zapada całkowita ciemność, w wiosce rozpala się gigantyczne ognisko. Przy ogłuszającym, jednostajnym rytmie wybijanym bambusowymi rurami o pnie drzew, z dżungli wybiegają nadzy tancerze pokryci gliną, noszący na głowach gigantyczne, surrealistyczne maski z kory drzewnej (kavat i vungvung) o wielkich, koncentrycznych oczach, symbolizujące duchy lasu. W kulminacyjnym momencie tancerze wpadają w trans i gołymi stopami wbiegają prosto w płonące ognisko, tańcząc na rozżarzonych węglach i rozkopując snopy iskier na wysokość kilku metrów bez widocznych śladów poparzeń!
23. Łowcy Rekinów (Shark Callers z Nowej Irlandii) - W nadmorskich wioskach zachodniego wybrzeża Nowej Irlandii (m.in.Kontu i Mesi) przetrwała unikalna w skali globu sztuka zaklinania i łowienia rekinów gołymi rękami z małej, jednoosobowej dłubanki. Rybak-szaman, po dniach modlitw, postu i rytualnego oczyszczenia w domu duchów, wypływa sam daleko na otwarty ocean. Zanurza w wodzie specjalną grzechotkę zrobioną z połówek orzechów kokosowych (larung) i uderza nią o burtę łodzi, naśladując pod wodą dźwięk szamoczącej się ławicy chorych ryb oraz śpiewając pieśni wzywające duchy morza. Gdy zwabiony dźwiękiem rekin podплыwa pod samą burtę czółna i niemal wystawia łeb nad wodę, łowca błyskawicznym ruchem zarzuca mu przez skrzela pętlę z sztywnej liany połączonej z wielkim, drewnianym pływakiem w kształcie śmigła (kasaman), który wyczerpuje drapieżnika podczas próby nurkowania, po czym ogłasza go drewnianą maczugą i wciąga do wąskiej dłubanki!
24. Kult Dziadka i Malagan (Nowa Irlandia) - Również na Nowej Irlandii rozwinięto niezwykle złożony system obrzędów pogrzebowych Malagan. Gdy umiera ważny członek klanu, rodzina przez miesiące lub lata gromadzi świnie i muszle, a zatrudniony w tajemnicy mistrz rzeźbiarski wycina z jednego kawałka drewna ażurowe, wielobarwne rzeźby i maski Malagan – które nie są portretem twarzy zmarłego, lecz wizualnym zapisem jego duszy, totemu i praw do ziemi. Podczas wielodniowej ceremonii odsłonięcia rzeźb duch zmarłego ostatecznie opuszcza świat żywych, a same arcydzieła sztuki rzeźbiarskiej z chwilą zakończenia rytuału tracą swoją moc duchową i tradycyjnie były palone, wrzucane do jaskiń lub pozostawiane w dżungli, by zgniły!
25. Plemienna „Kawiarnia" na Szczycie Wulkanu (Kawa i Kakao PNG) - Choć kawa dotarła w góry Nowej Gwinei dopiero w latach 20. i 30. XX wieku (sprowadzona z Jamajki – słynna odmiana Blue Mountain), żyzne gleby wulkaniczne i klimat dolin Wahgi, Goroki i Simbu okazały się dla niej rajem. Dziś kawa (obok organicznego kakao z wybrzeży i wanilii) to jedyne legalne źródło gotówki dla setek tysięcy drobnych rolników w górach, a ziarna PNG Sigri czy Kimel osiągają najwyższe ceny na światowych giełdach specialty coffee.
26. Obcinanie Palców na Znak Żałoby - Zwyczaj ten, najszerzej znany z doliny Baliem (lud Dani) po indonezyjskiej stronie granicy, był historycznie praktykowany również przez niektóre klany górskie po stronie PNG. Gdy umierał bliski członek rodziny (mąż, dziecko lub wódz), na znak skrajnego bólu i w celu przebłagania ducha zmarłego kobietom odcinano kamiennym toporkiem górne paliczki palców u rąk (wcześniej obwiązując palec ciasno sznurkiem i znieczulając go uderzeniem w nerw łokciowy). Do dziś w głębokich górskich wioskach można spotkać starsze kobiety, którym u obu dłoni pozostały jedynie kciuki.
27. Słodkowodny Nurt Sepiku w Oceanie - Rzeka Sepik niesie z gór i bagien tak gigantyczne masy słodkiej wody i żółto-brązowego mułu, że nie tworzy klasycznej delty, lecz wbija się z ogromną siłą bezpośrednio w wody Morza Bismarcka. Ten wyraźnie odcięty kolorystycznie pas słodkiej wody utrzymuje się na powierzchni słonego oceanu nawet 50 kilometrów od brzegu – w dawnych czasach żeglarze czerpali na pełnym morzu wodę pitną prosto zza burty statku!
28. Wyspa Przecięta Czasem - Sama wyspa Nowa Gwinea jest podzielona nie tylko politycznie między Indonezję (zachód) a PNG (wschód), ale również strefami czasowymi. Przekraczając granicę lądową (np. na jedynym oficjalnym przejściu granicznym między Jayapurą/Skouw a Vanimo/Wutung na północnym wybrzeżu), trzeba przestawić zegarek o równą godzinę do przodu (z UTC+9 na UTC+10). Co ciekawe, Autonomiczny Region Bougainville poszedł jeszcze dalej i wprowadził własną strefę czasową (Bougainville Standard Time – UTC+11), wyprzedzając Port Moresby o kolejną godzinę!
29. Wulkany Błotne i Gorące Źródła Duchów - Na wyspie Fergussona (archipelag D'Entrecasteaux w prowincji Milne Bay) oraz w rejonie jeziora Kutubu ziemia dosłownie gotuje się pod stopami. Występują tam bulgoczące błotne kratery, gejzery i fumarole siarkowe, które lokalne plemiona od wieków traktują ze śmiertelną powagą jako bramy do podziemnego świata duchów przodków i miejsca rzucania klątw.
30. Bikini i Lap-Lap (Kwestia Uubioru) - Choć na zdjęciach z festiwali sing-sing wojownicy i kobiety występują w tradycyjnych spódniczkach z trawy (purpur), liści kordyliny (tanget) lub tykwach na członki (koteka / phallocrypt, noszonych do dziś na co dzień przez starszych mężczyzn z plemion Min w górach Star Mountains wokół Telefomin!), we współczesnym życiu codziennym społeczeństwo PNG jest głęboko konserwatywne obyczajowo pod wpływem stu lat działalności misji chrześcijańskich. Powszechnym strojem na nizinach i wyspach jest lap-lap (szeroki pas materiału owijany wokół bioder przez mężczyzn i kobiety) oraz luźne bluzki meri blaus. Dla zachodnich uczestniczek wyprawy oznacza to ważną zasadę: poza zamkniętymi resortami nurkowymi chodzenie w skąpych szortach, obcisłych legginsach czy z odkrytymi udami w wioskach i miastach jest odbierane jako skrajna prowokacja i brak szacunku.
31. Wrakowe Eldorado Pacyfiku: Dno morskie wokół PNG to największe na świecie podziemne muzeum II wojny światowej.W zatokach wokół Rabaul (Simpson Harbour), Kaviengu, Madangu i Milne Bay na dostępnych dla nurków głębokościach spoczywają dziesiątki nienaruszonych japońskich i alianckich okrętów wojennych, frachtowców, okrętów podwodnych oraz kompletnie zachowane samoloty bojowe – od słynnych japońskich myśliwców Mitsubishi Zero po amerykańskie bombowce B-17 Flying Fortress (jak legendarny „Black Jack" pod Cape Vogel) i B-25 Mitchell, porośnięte dziś miękkimi koralowcami i gąbkami.
32. Poligamia i Wojny Domowe o Żony - Choć ponad 95% mieszkańców PNG deklaruje przynależność do kościołów chrześcijańskich (luterańskiego, katolickiego, adwentystów dnia siódmego czy zielonoświątkowców), w górach Highlands tradycyjna poligamia ma się doskonale. Zamożny wódz (Big Man), polityk czy biznesmen podkreśla swój status, biorąc sobie drugą, trzecią, a czasem dziesiątą żonę (za każdą płacąc pełny Bride Price w świniach i gotówce). Generuje to potężne konflikty rodzinne – w języku Tok Pisin na nową żonę męża funkcjonuje specjalne, pełne emocji określenie, a krwawe bójki między „pierwszą żoną" a „nową żoną" (często z użyciem noży i maczet) to najczęstsza przyczyna interwencji w szpitalach w Mount Hagen czy Goroce!
33. Drewniane „Gogle Śnieżne" z Tropików - Zanim na Pacyfik dotarły tworzywa sztuczne i szkło, rybacy i żeglarze z nadmorskich wiosek oraz atoli PNG rzeźbili z lekkiego drewna wąskie „okulary przeciwsłoneczne" z wyciętymi cienkimi, poziomymi szczelinami (identyczne w konstrukcji jak kościane gogle Inuitów z Arktyki!), aby chronić siatkówkę oka przed oślepiającym blaskiem równikowego słońca odbijającego się od tafli oceanu i białego piasku koralowego.
34. Rzeka Fly i Graniczne Zakole - Rzeka Fly na południowym zachodzie kraju ma tak ogromny przepływ wody w stosunku do swojej długości, że przy ujściu tworzy estuarium szerokie na ponad 50 kilometrów. Co ciekawe, gdy Brytyjczycy i Holendrzy dzielili wyspę wzdłuż 141. południka, Brytyjczycy wymusili przesunięcie granicy na zachód w miejscu, gdzie zakole rzeki Fly przecinało ten południk – tylko po to, aby cała żeglowna droga wodna w górę rzeki aż do gór Star Mountains znajdowała się pod kontrolą jednego państwa!
35. Festiwale Sing-Sing – Pokojowy Substytut Wojny - Słynne festiwale plemienne w Goroce i Mount Hagen zostały zainicjowane w latach 50. i 60. XX wieku przez australijskich oficerów patrolowych (kiaps). Ich cel był czysto pragmatyczny: zgromadzić dziesiątki śmiertelnie zwaśnionych klanów na jednym wielkim placu, aby zamiast zabijać się nawzajem włóczniami w dżungli, rywalizowały o to, czyj klan zaprezentuje bardziej przerażający taniec wojenny, głośniejszy śpiew i bogatsze pióropusze z rajskich ptaków! Do dziś sing-sing to eksplozja pierwotnej energii, w której uczestniczą setki wojowników uderzających w klepsydrowate bębny kundu (naciągane skórą jaszczurki warana).

13. Papua Nowa Gwinea Praktyczny Niezbędnik Wyprawowy Poza Trasą Adventure - Zdrowie, Sprzęt i Zasady Gry

• Zagrożenie malaryczne i zdrowie - Całe niziny, wybrzeża, wyspy oraz dorzecze rzeki Sepik to strefa endemicznego występowania najgroźniejszej odmiany malarii – Plasmodium falciparum (wywołującej malarię mózgową) oraz szczepów opornych na starsze leki (chloroquine-resistant). Podczas naszych ekspedycji stosowanie nowoczesnej chemoprofilaktyki przeciwmalarycznej (Atovaquone/Proguanil – Malarone lub Doksycyklina), spanie pod impregnowanymi moskitierami oraz używanie silnych repelentów z wysokim stężeniem DEET (30–50%) lub ikarydyny po zmierzchu jest bezwzględnie konieczne. Równie ważna jest apteczka wyprawowa wyposażona w antybiotyki o szerokim spektrum działania, środki do odkażania ran (w wilgotnym klimacie każda rysa na skórze wymaga natychmiastowego opatrzenia) oraz elektrolity.
• Pieniądze i gotówka (Kina) - Poza międzynarodowymi hotelami i dużymi supermarketami w Port Moresby czy Lae, karty płatnicze są bezużyteczne, a bankomaty na prowincji notorycznie nie działają lub brakuje w nich gotówki. W dżungli, nad Sepikiem i w górskich wioskach liczy się wyłącznie fizyczna gotówka w lokalnej walucie (PGK – Kina), najlepiej w niskich i średnich nominałach (banknoty wykonane są z wytrzymałego polimeru, więc nie niszczą się od wilgoci i potu).
• Pakowanie w reżimie wagowym i wodoodpornym - Ponieważ na odcinkach wewnętrznych korzystamy z lokalnych linii lotniczych i małych samolotów czarterowych, obowiązują surowe limity wagowe bagażu (często 15–16 kg na bagaż rejestrowany i 5–7 kg na podręczny). Zapomnij o sztywnych walizkach na kółkach – jedynym słusznym wyborem jest miękki, pancerny wór wyprawowy (duffel bag) oraz plecak, a cała odzież, śpiwór, dokumenty i elektronika wewnątrz muszą być spakowane w hermetyczne worki wodoszczelne (dry-bags) na wypadek ulewy monsunowej podczas wielogodzinnego płynięcia otwartą dłubanką lub jazdy na pace PMV.

A teraz najlepsza wiadomość – wszystkie te miejsca zobaczysz, jeśli pojedziesz do Papua Nowa Gwinea z Poza Trasą Adventure! Szczegóły i program naszej podróży do Papua Nowa Gwinea znajdują się na stronie Oceania Wyspy Salomona Fiji Tuvalu Samoa PNG z Poza Trasa Adventure oraz Papua Nowa Gwinea Festival Goroka.

Więcej o wyjazdach czytaj w naszych Artykułach z Podróży oraz na Facebook Poza Trasą Adventure.